Wednesday, March 07, 2007

Bainhira ho traidór Xanana a´at, entaun lahó traidór Xanana karik a´at liu!

Liuhosi artigu ida-ne´e hakerek-na´in hakarak lori le´e-na´in sira ba lehat uitoan lala´ok polítika Xanana nian relasiona ho situasaun polítika rai-laran liuliu krize polítika-militár daudaun ne´e. Ema hotu-hotu iha persesaun oioin kona-ba nia. Haree fila-fali uitoan ba kotuk kona-ba instória funu hasoru okupasaun Indonézia nian. Xanana nu´udar figura importante, mediadór, inspiradór nune´e mós sai simbúlu unidadade nasionál nian. Ho ninia papél importante hirak-ne´e, liuhosi ninia estratéjia polítika harii tiha mahon ida ho naran CNRT, mahon ida-ne´e halibur ema oioin no la haree ba diferensa partidu polítiku. Ikusmai Timoroan barak lian-ida hakarak kesi sira-nia kuda-talin rasik liuhosi referendu iha fulan-Agustu tinan 1999. Buat rua maka ita bele haree hetan hosi nia:

1. Xanana nu´udar símbulu Unidade Nasionál; Ita hatene katak iha tempu kotuk Xanana mós nu´udar fundadór FRETILIN nian, iha ninia lala´ok iha partidu nian, dala barak iha lia naksalak, razaun balu karik tanba la konkorda ho asuntu balu interese partidu nian. Loos duni katak, Xanana dalaruma kontra hasoru ninia maluk sira. Ikusmai liafuan ne´ebé sira sente merese atu hatada ba Xanana maka Traidór. Loos duni Xanana tenke trai ba interese partidu ida nian, hodi nune´e nia bele manan interese nasionál, ne´ebé liuhosi mahon CNRT, ikusmai ita hetan fini di´ak ba ukun-rasik an. Ita mós sei hanoin hetan hafoin kesi tiha ita-nia kuda-talin rasik, tanba ita adota tiha sistema Estadu Direitu no demokrasia nian, polítiku balu hahú harii partidu oioin hodi ba konkorre iha elisaun jerál tinan 2002. Ata oan Xanana la iha hanoin atu harii partidu tanba nia metin ba ninia prinsípiu dahuluk nian maka unidade nasionál, haree uluk interese nasionál boot liu interese partidu nian. Iha elisaun prezidensiál tinan 2002, ema hosi partidu balu kandidata nia tanba haree hetan tiha ninia lala´ok polítika, la´ós de´it tanba ninia istoria pasadu maibé vizaun polítika no dezenvolvimentu nasaun ne´e nian ba oin. Hafoin dalan kabeer ba ukun-rasik an nian ne´ebé nia dezeña tiha ikusmai nia rasik hetan sidi no namdoras iha dalan ne´e tanba ema foti an, oportunista no milisia sira-nian polítika foer sira. Dalan namdoras balu ne´ebé hakerek-na´in hakarak temi maka tuirmai ne´e:

a. Maske Xanana nu´udar prezidente ba, maibé nia iha limitasaun barak, dalan hirak-ne´e ema hatada tiha liuhosi ókulu lei-inan RDTL nian, ho interese partidu nian ne´ebé nunka akontese iha rai seluk.

b. Liuhosi ninia mensájen nasaun nian iha fulan-Abríl 2006, ne´ebé ema balu interpreta tiha nia liafuan hodi hateten katak nia maka hamosu termu lorosa´e-loromonu, funu-na´in ka la´ós funu-na´in hodi hamosu krize boot ida-ne´e. Ita kompriende oinsá interpretasaun povu ki´ik nian, sira interpreta liafuan ne´e báloos-mai loos. Maibé infelizmente polítiku boot balu sira-nia kakutak dalaruma la iha diferensa ho kakutak ema ki´ik sira-nian, no ita bele hateten dalaruma sira a´at liu, tanba sira uza oportunidade ida-ne´e, hodi soran povu ba sira-nia interese rasik. Ita-nia maluk sira hosi parte lorosa´e hahú hateten katak Xanana traidór. Sira hahú insulta Xanana ho liafuan oioin. A´at liután tanba polítiku balu hanesan hosi FRETILIN nian uza oportunidade ida-ne´e hamanas emosaun ema hosi parte lorosa´e nian, liuliu foin-sae sira hodi rai ódiu ba Xanana. Estratéjia ida-ne´e loos duni ho objetivu atu hatún Xanana ninia naran di´ak no dignidade, no ikusmai povu la simpatia ba nia iha elisaun prezidensiál ne´ebé sei mai. Hosi parte seluk, ita-nia maluk hosi parte loromonu, interpreta mós liafuan hirak-ne´e hanesan liafuan ho konotasaun a´at ne´ebé kona sira-nia laran. Polítiku balu opozisaun no ema sira balu ne´ebé la gosta partidu FRETILIN hahú foti mós benefísu hosi oportunidade ida-ne´e. Polítiku opozisaun balu hahú halimar iha senáriu petisionáriu no Alfredo Reinado nian. Tantu Portavós eis petisionáriu Gastão Salsinha no eis komandante polísia militár Alfredo Reinando kahur sasán hotu. Sira-nia problema militár no Justisa kahur tiha ho polítika. Sira nunka konsistente iha sira-nia liafuan no hahalok.

c. Ninia mensájen nasaun nian foin lalais ne´e, ne´ebé fó kbiit ba forsa internasionál hodi halo kapturasaun ba Alfredo ho ninia grupu. Alfredo Reinado ne´ebé foufoun hateten katak nia hakruk de´it ba ninia komandante supremu Xanana, ikusliu nia rasik la hakru´uk hodi sobu tan instituisaun estadu nian, liuhosi ninia hahalok ameasa no hadau kilat polísia unidade fronteira nian. Xanana ninia desizaun ne´e ikusmai hetan reasaun maka´as no liafuan lubuk ida maka nia tenke simu; purezemplu Xanana Traidór no Alfredo maka funu-na´in, viva Alfredo. Loos duni, dala ida tan ita haree hetan katak Xanana tenke trai duni ba interese ema ida ka grupu ida nian, hodi nune´e nia bele salva estadu no povu nia interese.

2. Xanana nu´udar aman rekonsiliasaun nian. Haree ba ninia pasadu maske nia iha lia-naksalak ho ninia maluk balu tanba de´it ninia prinsípiu aas hirak-ne´e, maibé nia buka nafatin hodi habelun no rekonsília sira. La´ós sira de´it maibé ninia funu-maluk militár indonézia sira mós nia haka´as an halo diálogu no rekonsiliasaun. Hafoin ita kesi ita-nia kuda-talin rasik nia mós hakarak hakuak ema hotu-hotu, purezemplu ho ninia esforsu boot oinsá rekonsília maluk refujiadu sira iha tasi- balun, liuliu iha Indonézia. Haree mós ba ita-nia krize ida-ne´e, nia hala´o ninia papél importante hodi hakuak ema hotu, liuliu petisionáriu no Alfredo Reinado. Ema barak hahú laran moras no hirus, no ikusmai hatada liafuan ba nia: Xanana Traidór, hakarak hamaus no sori ema kriminozu no milísia sira. Kuitadu no ita hamnasa uitoan, bele mós ho liafuan relijozu nian; Nai, perdua sira tanba sira la hatene saída maka sira hateten ka halo.

Haree ba ninia lala´ok polítika hirak-ne´e, hakerek-na´in hakarak énfaze iha musan importante balu:

a. Xanana hakarak buka dalan oioin hodi rezolve problema iha ita-nia rai-laran, maske dala ruma hetan susár barak iha ninia dalan tanba de´it interese ema ida no grupu ka partidu nian.

b. Ema balu hateten katak Xanana nu´udar Xefe estadu la haburas no la hala´o prinsípiu estadu direitu nian (Estado de Direito); maibé nia hala´o estadu ida-ne´e nu´udár estadu rekonsiliasaun nian (Estado de Reconciliação); hakerek-na´in haree-hetan katak, Xanana nafatin buka dalan horiuluk kedas maka persuasivu liuhosi dalan diálogu no rekonsiliasaun no ikusliu maka dalan represivu; dalan ne´e foti bainhira dalan dahuluk la iha susesu. Tanba ne´e Xanana hamutuk ho ninia belun Ramos Horta ne´ebé konhesidu mós pás-nain, nu´udar mundu internasionál mós rekoñese liuhosi Nobel pás nian, sempre buka dalan diálogu liuliu iha kazu Petisionáriu no Alfredo Reinado nian. Haree ba kazu Alfredo Rainado nian órgaun soberanu sira, liuliu Estadu no Governu tenke foti desizaun hodi salva nasaun no povu ida-ne´e nia interese. Sela´e povu ida-ne´e lakon konfiansa ba instituisaun estadu nian nomós dignidade lideransa rai ne´e nian.

c. Ema balu hahú hamnasa tanba Xanana la kandidata fila-fali an ba iha elisaun prezidensiál iha fulan-Abríl 2007. Nu´udár povu ne´ebé hakarak moris hakmatek no hakarak de´it oinsá maka ulun-boot sira bele ukun ho kakutak malirin, maka sesé de´it sei sai prezidente, ita hotu hein nia sei di´ak liu Xanana.

d. Sesé de´it maka sei sai prezidente iha tempu oinmai tenke barani hateten sai no hatudu sasá maka loos no laloos. Purezemplu: barani kritika ka hateten sai sasá de´it maka xefe governu halo; barani hatún xefe governu ho forsa morál maske konstituisaun la fó, sasá de´it maka komandu F-FDTL halo; maske sira balu funu-na´in ba ka asua´in FALINTIL.

e. Nu´udar ita hotu haree katak, krize ne´e la hotu lalais tanba la iha justisa. Ema hotu-hotu bele interpreta justisa ne´e tuir sira-nia haree no hanoin, maibé nunka akontese iha rai ida, ne´ebé justisa ne´e hakarak sori de´it ema ida ninia interese. Xanana nu´udar ezemplu di´ak ida, oinsá nia barani buka justisa ho folin karun tebetebes no barani hatán ba justisa maske to´o hetan dadur iha Cipinang. Justisa ne´ebé nia buka maka justisa ba ukun-rasik an ne´ebé daudaun ne´e ita goja hela. Tanba ne´e, ba sira-ne´ebé dala barak hateten buka justisa tenke barani mós hatán ba justisa. La´ós bainhira justisa mai sira maka nakdedar no tauk halai fali, hafoin ikusmai sira hateten Xanana Traidór no sira maka funu-na´in.

f. Ita hotu tenke fó valór no basa liman ba ema hirak-ne´ebé fó sira-nia an direitamente ba funu hodi liberta ita-nia rain. Sira hatudu ezemplu di´ak mai ita. Barak hosi sira daudaun ne´e la hetan tulun ka la iha mudansa ba sira-nia moris tanba la iha kbiit matenek no aptidaun atu sai funsionáriu estadu nian ka sira-nia moris pelumenus di´ak liu uitoan duké uluk hanesan buat ne´ebé sira mehi. Biar nune´e, sira sente orgullu tanba sira luta toó hetan ona prinsípu a´as maka ukun-rasik an. Sira sujere de´it ba jerasaun foun atu prense ukun-an ne´e ho servisu no estuda maka´as. Infelizmente ema polítiku oportunista no milísia balu ne´ebé hakarak sobu estadu ne´ebé sosa ho ran no ruin barak. Sira la hanoin to´o iha ne´e, tanba sira la iha esperénsia ka la partisipa iha funu ba ukun-rasik ida-ne´e. Atu hamnasa uitoan de´it katak, ikusmai sira maka sente funu-na´in no Xanana maka traidór fali. Atu hatene sé maka traidór no funu-na´in, la presiza hakilar ho kakutak mamuk no halo manobra oioin. Husik povu maka hatene, oinsá ita-nia lala´ok istória funu hasoru okupasaun militár indonézia nian, nune´e mós iha tempu daudaun ne´e. Ha´u hanoin matebin sira no povu maksasin sira ne´ebé sei moris hatene sesé maka sira konsidera nu´udar traidór no funu-na´in.


Ikusliu, ita hotu hein katak ho ita-nia Presidente foun ida-ne´ebé hetan hili iha tempu oimai, nia sei servisu di´ak liu no fó benefísiu boot liu ba povu hanesan ema balu hanoin daudaun ne´e, ka sela´e títulu artigu ida-ne´e, dalaruma sai fali realidade. Hakerek-na´in ninia lia-menon maka kuidadu ba polítiku no ema laran a´at sira-nia lasu, ita tenke matan- moris no neon-na´in.

Ita hein!