Sunday, June 24, 2007

CNRT NINIA MEHI ENTRE HALO MUDANSA BA OIN KA BA KOTUK?

Ho situasaun krize polítika-militár ida-ne´e, ema barak hein pelumenus hafoin hahilik prezidensiál no lejizlativa iha netik mudansa ruma, liuliu polítika estadu no governu foun nian ba problema lubuk ida hanesan problema PNTL-F/FDTL, petisionáriu, Alfredo no deslokadu sira-nian. Tanba ne´e, povu ne´ebé kleur ona iha mehi mós atu iha tempu badak ninia laran iha anju maktulun ida ka anjo da guarrda bele lori sira ba dalan ne´ebé sira mehi bá, atu nune´e sira bele moris iha klima hakmatek no pás ninia laran. Teki-teki anju maktulun ne´e mosu duni iha tempu ne´ebé sira hein hela no anju maktulun ne´e sira hanaran tiha partidu CNRT. La hatene loos oinsá maka partidu CNRT ne´e sei lori sira to´o bá dalan ne´ebé sira mehi, maibé ba sira la iha alternativu seluk. Partidu CNRT ne´ebé foun tebetebes nu´udar labarik bebé ho fulan balu de´it, hetan apoiu maka´as hosi povu ne´ebé iha mehi hanesan maka atu halo mudansa ba situasaun polítika, militár no ekonomia. Mudansa dahuluk maka iha governu ninia laran liuhosi destinu hahilik lejizlativa ka ho liafuan maun boot Xanana nian katak golpe tu’u kartaun ne’ebé sei hala’o iha loron 30, fulan-Juñu ida-ne´e. Tanba ne´e, partidu CNRT tenke simu kna´ar iha ninia kbas hodi lori to´o ba mehi ne´e liuhosi dalan ho hakat hirak maka tuirmai ne´e:

I. Hahilik Lelizlativa

Hahilik lejizlativa ne´ebé sei hala´o iha loron 30, fulan-Juñu ida-ne´e, nu´udar hakat importante nune´e mós susár tanba partidu CNRT tenke halai taru ho partidu hamutuk 14 no koligasaun 2, liuliu partidu boboot sira hanesan FRETILIN, PD no PSD/ASDT. Maske partidu ne´ebé foin moris ho otas labarik bebé nian maibé ba partidu boboot sira sai nu´udar ameasa boot ida ba partidu sira. Loos duni partidu sira-seluk sei la hatada naran direita ba CNRT nu´udar anju maktulun ida, maibé karik iha kotuk sira hateten nune´e. Ita hanoin de´it partidu CNRT maka la iha karik, hakerek-na´in iha fiar boot katak iha fila daruak hahilik prezidensiál liubá ne´e, partidu PD manán tiha ona. Mosu partidu CNRT ne´e, maske iha sorin ida sai fatuk boot tantu iha PD tantu FRETILIN ninia dalan bá manán nian, maibé iha sorin seluk partidu rua ne´e mós bele hateten iha sira-nia laran nune´e: sorte boot CNRT maka manán. Ho liafuan sorte boot ne´e, kurankuran sai anju maktulun ida ba partidu rua hotu, tanba: ida; partidu PD sei hatenten: maske ami la manán ne´e la iha buat ida, naran katak FRETILIN maka la bele manán no naran katak hatún tiha FRETILIN. Iha sorin seluk partidu FRETILIN mós hateten: ami la manán la iha buat ida, naran katak sarjana supermie sira maka la bele ukun no naran katak ita-nia jerasaun tuan 75 maka ka´er ukun nafatin.

Ho hakat susár ida-ne´e, hakerek-na´in fiar katak CNRT sei hakat liu fatuk- boot ida-ne´e. Hakerek-na´in mós fiar katak partidu CNRT sei hetan votu ho númeru aas maske sei la manán ho votu maioria. Ida-ne´e ita bele haree parte ida liuhosi komísu Partidu CNRT nian iha teritóriu Timór ninia laran tomak.

II. Koligasaun

Ho hakat dahuluk susár ne´ebé la manán ho maioria, tanba ne´e maka partidu CNRT tenke iha kompromisu ho partidu polítiku sira-seluk ne´ebé maka hetan votu ki´ik ho objetivu atu harii governu koligasaun. Iha posibilidade balu oinsá partidu CNRT sei bá halo koligasaun maka tuirmai ne´e:

A. koligasaun ho partidu boot sira; (boot iha-ne'e hakerek-na'in refere ba sura votu ho númeru boot ka aas).

1. Partidu FRETILIN

Iha espekulasaun hosi ema balu hateten katak iha posibilidade CNRT sei bá halo koligasaun ho FRETILIN, maske nune´e hakerek-nai´in fiar katak susár uitoan tanba ita haree lala´ok polítika partidu rua ne´e nian durante ne’e. Satán daudaun ne´e partidu rua ne´e haree malu hanesan diabu-Maromak.

2. Partidu PD

Iha posibilidade boot CNRT sei bá halo koligasaun ho PD, ida-ne´e ita haree liuhosi votu konfiánsa ne´ebé PD fó ba Ramos Horta iha fila daruak hahilik prezidensiál liubá.

3. Iha posibilidade mós CNRT sei bá halo koligasaun ho PSD/ASDT, ida-ne'e ita haree liuhosi votu konfiánsa ne'ebé PSD no ASDT fó ba Ramos Horta iha fila daruak hahilik prezidensiál liubá.

B. Koligasaun ho partidu ki’ik sira.

Ita rona daudaun desizaun polítika hosi polítiku partidu nian balu liuhosi média eletrónika no jornál, nune’e mós haree no rona rasik iha baze iha komísiu balu, bainhira partidu ki’ik sira balu lakon entaun sira sei bá halo koligasaun ho partidu ne´ebé sei manán. Ida-ne´e ita haree katak bainhira CNRT manán karik sei halo koligasaun ho partidu ki´ik hirak-ne´e, satán seidauk husu mós partidu ki´ik sira ne´e hahú oferese an atu halo ona koligasaun.

Haree hosi hakat daruak governu koligasaun iha letan, hakerek-na´in si´ik. CNRT sei halo duni mudansa, maibé sai hahusuk maka mudansa ba oin ka ba kotuk? Ho hahusuk ida-ne´e mai ita ba haree ba mudansa hirak tuirmai ne’e:

1) Mudansa ba oin.

i) Mehi ema barak inklui partidu CNRT nian rasik sei realiza bainhira CNRT manán duni iha hahilik lejizlativa tuirmai ne´e. CNRT hakarak duni hakuak ema hotu-hotu, ema ne´ebé iha hanoin sira ne´ebé la hanesan, tantu ki´ik tantu boot, hodi hametin liután espíritu unidade nasionál ne´ebé hahu naksobu tiha ona.

ii) Atu harii fila fali uma ne’ebé rahun tiha ona ne’ebé harii durante tinan lima ninia laran. Uma governu ne’ebé sai tiha mahon ba krize nasionál, nune’e mós sai tiha uma mahon ba korrupsaun no fó benefísiu ba ema no grupu balu de’it. Halakon prátiku nepotizmu, fó subsídiu ba antigu kombatente no veteranu no hala’o mós desentralizasaun podér. Ho liafaun badak CNRT nia mehi liberta tiha ona patria no hakarak liberta tan povu.

2) Mudansa ba kotuk

Ho mehi CNRT hirak-ne’e temi tiha iha leten sei la realiza tanba CNRT sei namadoras ho hudi kulit ne’ebé nia sama ne’ebé soe husi ema-hirak maka tuirmai ne’e:

a) Ema CNRT nian rasik (Internál).

i) FRETILIN Mudansa

Hakerek-na’in hakarak hateten katak ema-hirak ne’ebé tuur iha estrutura no diresaun CNRT nian, maihosi antesidénsia ne’ebé lahanesan; polítika, ekonomia no seluk-seluk tan. Ema balu konsidera Partidu CNRT fatin atu hato’o sira-nia lia, emosaun no frustasaun ho dalen Indonézia ema hateten nu’udar tempat pelarian.

Karik ita haree estrutura partidu CNRT nian, maka ema hirak-ne’e tuur iha estrutura ka fatin aas iha estrutura Partidu CNRT nian maka ema hirak-ne’ebé uluk iha estrutura Partidu FRETILIN nian. Ita haree balu uluk kesi ikun ba partidu FRETILIN, balu kesi ikun iha governu Alkariti nian, balu fali iha organizasaun ka klibur sira ne’ebé mós kesi ikun ba Partidu FRETILIN nian. Tanba ne’e ita bele hateten, ema hirak-ne’e sei la fó tulun másimu ba dezenvolvimentu partidu CNRT nian hodi servi povu maibé sai tiha fatin atu sadere an. Hakerek-na’in fó ezemplu; grupu FRETILIN mudansa. Ita haree de’it komísiu partidu CNRT nian iha fatin-fatin; ne’ebé iha fiugra rua importante ne’ebé ita bele haree maka Xanana prezidente partidu CNRT nian no Jose Luis Guterres hosi grupu FRETILIN mudansa nian. Loos duni iha sorin ida, Jose Luis Guterres ho ninia maluk mudansa sira sei vota ba partidu CNRT, tanba ida-ne’e bele haree hanesan fatin atu hato’o sira-nia protestu ka emosaun tanba sira-nia problema uma-laran ho grupu Maputu hanesan sira rasik hasara, Iha sorin-seluk maske sira vota ba partidu CNRT maibé sira-nia laran sei fó nafatin ba partidu FRETILIN. Ita bele haree ida-ne’e liuhosi deklarasaun balu hosi ema grupu mudansa nian, purezemplu Victor da Costa hateten iha komíciu partidu CNRT nian loron ida hatenten, karik partidu CNRT manán maka grupu FRETLIN Mudansa sei ukun fali grupu FRETILIN Maputu. Ho deklarasaun hirak-ne’e no lala’ok polítika grupu mudansa nian ne’e, hakerek-na’in bele hateten katak karik Xanana nu’udar prezidente partidu CNRT nian kontente tanba ho apoiu ida-ne’e sira bele manán votu grupu FRETILIN mudansa nian maibé iha sorin seluk hafoin elisaun lejizlativa Xanana bele namadoras tanba bele sama hudi kulit husi ema hirak-ne’e.

ii) Bainhira Ita kompara sura ema ka masa militante no simpatizante entre Partidu boot rua FRETILIN no CNRT nian, maka CNRT nian sei barakliu, ne’e ita bele haree hosi parte ida partisipasaun masa iha komísiu CNRT nian no iha parte seluk, ema hirak-ne’ebé sei tu’u ba CNRT tanba sira lakon konfiása ba governu FRETILIN ne’ebé ukun ho razaun la fó moris diak ba ema barak; liuliu joven no eis-kombatente, veteranu, feto-faluk no oan ki’ak sira. Maske CNRT boot ho númeru ne’e, hakerek-na’in haree la’ós de’it tanba razaun hirak iha leten, maibé tanba mós razaun prinsipál figura partidu nian. Maun boot Xanana ne’ebé hetan krítika maka’as tanba deskonfía hosi ema balu katak nia maka hún krize nian hodi hamosu dikotomía lorosa’e-loromonu, loloos lakon ona konfiánsa hosi povu liuliu maluk sira hosi parte lorosa’e nian. Maibé saida maka ita haree, ema barak hosi parte lorosa’e hanesan ita haree iha komísiu CNRT nian iha Distritu Baucau, Lospalos no Vikeke fó apoiu maka’as ba CNRT no balu fali maske la partisipa diretamente iha enkontru ka komísiu CNRT nian tanba razaun hetan terror ka evita konfrontasaun fízika, maibé sira-nia laran sei fó ba CNRT. Loos duni katak figura maun boot Xanana sei forte, satán ema karizmatiku ida-ne’ebé ema barak sei tau konfiánsa iha nia atu liberta tan povu ida-ne’e. Ho númeru ida-ne’e, karik bele dehan sai orgollu boot ida ba polítiku CNRT nian no povu ne’ebé mehi hakarak halo mudansa. Maske nune’e tuir hakerek-na’in ninia haree, esforsu hirak-ne’e seidauk nato’on atu ita gaba an ka haluha rai, tanba CNRT nu’udar bebé ida seidauk bele hamriik mesak bainhira lahó maun boot Xanana. Atu ita kompara ho partidu FRETILIN, karik FRETILIN bele hetan númeru votu kiik ka menus maibé nu’udar organizasaun, nia forte liu ho razaun partidu ne’ebé iha esperiénsia barak iha tempu naruk, nune’e mós organizadu di’ak, ka ho liafuan seluk forte tanba la’os hamriik tabele de’it ba ema ida ka ema ida maka sai patraun ba partidu ne’e. Nu’udar ezemplu: ema barak iha hanoin katak partidu FRETILIN nia patraun maka Alkatiri, maibé tuir hakerek-na’in ninia hanoin la’ós tanba Alkatiri maka FRETILIN forte ka manán. Lahó Alkatiri mós FRETILIN sei nafatin FRETILIN, no mós bele lahó Alkatiri FRETILIN sei sai forte no boot ba beibeik. Maibé oinsá CNRT bainhira lahó Xanana? Hakerek-na’in ninia haree katak bainhira de’it no iha oras ne’ebé de’it maka Xanana sai hosi CNRT, CNRT sei mate tanba ema-hirak ne’ebé iha CNRT ninia laran mesak mai hosi antesidénsia ne’ebé la hanesan, ho liafuan seluk bele hateten katak partidu CNRT hanesan akumulusaun hosi ema ho hanoin no hakarak la hanesan ne’ebé harii iha tempu badak no bele mós naksobu lalais bainhira lasu ka fiu Xanana ninia ne’e kotu. Nune’e karik, ida-ne’e sai fatuk boot duni ba CNRT ninia dalan hodi hakat ba oin bainhira CNRT manán iha hahilik ne’ebé sei mai ne’e.

iii) Grupu interese sira.

Grupu interese iha-ne’e refere liu ba grupu Alfredo inklui Lenadro Isaak, Railos no petisionáriu nian. Ita haree katak iha komísiu CNRT nian balu iha ema hirak-ne’e sai oradór no balu tama iha estrutura CNRT nian. Sira-ne’e ita bele hateten fó apoiu ba CNRT ka sei tuu ba CNRT. Maske nune’e, karik sei sai mehi aat ba ema-hirak ne’e banhira sira ladún kompriende lala’ok polítika CNRT nian, liuliu maun boot Xanana nian. Dala ruma sira bele iha hanoin katak CNRT manán karik bele rezolve sira-nia problema ka pelumenus sira dada netik anin malirin ruma ne’ebé durante ne’e sira la hetan tanba hetan duni, tiru no oho hosi forsa rai-laran no rai-liur nian. Hakerek-na’in fiar katak ida-ne’e sei sai fatuk boot ba CNRT nian iha ninia dalan bainhira nia manán iha elisaun lejizlativa mai ne’e. Ida-ne’e hanesan lalenok ida ne’ebé ita bele fihir an liuhosi Xanana ninia belun boot Horta; ne’ebé uluk Horta iha ninia kompromisu balu molok sai prezidente nia hatenten katak povu fó konfiánsa ba nia sai prezidente karik, nia sei rezolve grupu interese sira-nia problema, maibé to’o agora la iha hakat signifikante ruma ba kazu hirak-ne’e.

a) Ema husi liur partidu CNRT nian (esternál)

Ema hirak-ne’e hakerek-na’in refere ba ema partidu polítiku sira ne’ebé maka iha kompromisu halo koligasaun ho partidu CNRT ka ema independente sira ne’ebé maka hetan konfiánsa hodi hala’o knaar nudaar reprezentate funsionál (functional representation) hosi partidu CNRT liuhosi rekrutamentu polítika (recruitment politic).

i) CNRT ne’ebé iha posibilidade halo kompromisu polítika liuhosi koligasaun ho partidu sira tantu boot tantu ki’it. Ho governu koligasaun ida-ne’e CNRT sei hetan susár barak tanba sei iha haksesuk barak ne’ebé la’os harii nian iha governu ninia laran tantu kona-ba polítika dezenvolvimentu ka desizaun polítika ruma ne’ebé atu foti. Ida-ne’e ita bele haree lala’ok polítika partidu sira hotu nian, ne’ebé sira tau aas liu interese grupu no partidu ida-idak nian duké interese povu ka ema barak ninian.

ii) Hanesan ita hotu hatene katak ema hirak ne’ebé tuur iha estrutura governu FRETILIN ne’ebé maka ukun daudaun ne’e, barakliu maihosi Partidu FRETILIN nian ema rasik. Ida-ne’e hanesan reprezentasaun polítika ne’ebé maka FRETILIN hafudi hela. La hanesan ho polítika CNRT nian daudaun ne’e, ne’ebé CNRT kompromete iha ninia komísiu sira katak bainhira nia manán karik hakarak tau ema matenek sira (independente) atu tu’ur iha pozisaun polítika. Ho liafaun seluk CNRT hakarak hafudi reprezentasaun funsionál tantu iha nível kraik tantu iha leten. Loos duni ho polítika CNRT nian ne’e sai orgullu boot ba ema hotu, maibé haree fila-fali ba lala’ok maturidade polítika ulun-boot partidu ida-ne’e nian, ne’ebé mínimu tebetebes maka sei sai fatuk boot ba CNRT rasik. Tanba ho razaun; iha sorin ida ema-hirak ne’e sei servisu ho integridade no profisionál tebetebes maibé iha sorin seluk, dala balu sira tenke tuir lasu polítika ne’ebé maka ema CNRT balu hakesi hela. Ho liafuan seluk atu hatenten katak; ema CNRT nian balu sei la simu ema profisionál sira-neé bainhira la la’o tuir banati polítika prátiku CNRT nian.

Haree ba hakat hirak-ne’ebé temi tiha iha letenbá, hakerek-na’in hein katak polítiku partidu CNRT nian tenke iha hanoin no hahalok ida de’it, atu nune’e la’os atu to’o iha objetivu ida katak atu manán de’it iha hahilik lejizlativa nian hodi hetan kadeira ka fahe malu kadeira, maibé halo duni mudansa ba povu ninia moris hanesan povu hirak-ne’ebé daudaun ne’e tau sira-nia mehi ba CNRT. Rezultadu saida de’it CNRT nia ema tenke simu. Loos duni iha mós posibilidade CNRT lakon, maibé importante liu maka sira ne’ebé sai belun boot Xanana nia iha CNRT ninia laran, la bele lakon esperansa ho rezultadu lakon ka CNRT manán maibé bainhira CNRT sidi sala ain iha ninia lala’ok ukun nian, sira hahú hasees an hosi CNRT. Aat liután maka karik ho situasaun susár ida-ne’e, sira semo husik tiha Xanana no ba tabele tan ema seluk. Ho dalan ne’ebé kleuk no nakonu fatuk boot hirak-ne’e, povu ne’ebé tau mehi iha CNRT, iha esperánsa katak CNRT sei hakat liu no la’o ba oin, sela’e tenke la’o fali ba kotuk.

Ita hein!

Sunday, May 27, 2007

LISAUN NE’EBÉ IHA VALÓR LIU MAKA APRENDE HOSI SALA


Bainhira ita halo buat ida, iha posibilidade ita halo sala ruma. Bainhira ita halo sala, ida-ne’e maka lisaun ne’e iha valór liuhotu. Tanba ita iha oportunidade atu aprende buat ruma. Ita konfesa ita-nia sala, lehat ita-nia konxiénsia ba sala hirak-ne’e to’o klean. Hateten sai sala hirak-ne’ebé ita halo. Sala hirak-ne’e maka sei sai nu’udar profesór estraordináriu ida.

Iha polítika, iha buat ida-ne’ebé ita hanaran luta ba podér. Iha nasaun demokrátiku, governu ne’ebé ukun sei uza dalan oioin atu sori sira-nia an ka podér ukun nian. Iha sorin seluk, opozisaun sira mós uza dalan oioin atau hada’u podér ka hamonu podér hosi governu ne’ebé ukun. Relasiona ho krize polítika militár iha fulan-Abríl, tinan 2006 liubá, polítiku sira hahú hatudu liman-fuan ba malu, du’un malu no fó sala ba malu. Sira ida-idak sori sira-nia an no justifika sira-nia an nu’udar sala la’ek. Povu inosente sira sai bilán hodi husu ba sira-nia an rasik: “polítiku sira hotu liman moos karik, sé loos maka halimar iha senáriu krize ne’e ninia kotuk? la’ós sira-nia sala karik, sé nia sala fali?” Hahusuk povu inosente ne’e nian to’o ba hakerek ninia ne’on hakarak lehat jogu polítika du’un malu maka tuirmai ne’e:

1. Governu.

Governu daudaun ne’ebé ukun hosi partidu FRETILIN hetan raratan krítika no presaun maka’as hosi entidade barak, liuliu partidu opozisaun sira, relasiona ho polítika governu nian ba kazu petisionáriu no Alfredo nian. Opozisaun sira argumenta katak kauza krize ne’e maka Governu. Tanba governu halo polítika ne’ebé neineik no sala, ikusmai hamosu krize boot ida-ne’e. Opozisaun sira hatudu liman-fuan ba partidu FRETILIN hodi dehan: “Lu-Olo ninia lakon iha fila daruak hahilik prezidensiál ne’e hanesan lisaun ida ba partidu FRETILIN, sira bele aprende hosi sira-nia hahalok arrogánsia durante ukun iha tinan lima ninia laran.” Nune’e mós hafoin loron balu rezultadu ne’e fó-sai, Arguidu Rogério Lobato simu desizaun dahikus hosi Tribunál ne’ebé hetan kastigu prizaun durante tinan 7 ho balun. Ho Rogério ninia kastigu ne’e, opozisaun sira hanesan ema farizeu sira hodi hakilar maka’as liután “hedi nia ba krús, nia tenke simu kastigu ne’e hodi kasu ninia sala.”

Liuhosi hahalok du’un malu, fó sala ba malu no hotar malu ne’e, hakerek-na’in hakarak hateten de’it; hosi sorin ida partidu FRETILIN tenki simu duni liafuan krítika harii sira, liuliu ba ninia polítika ne’ebé sala durante sira-nia ukun besik tinan lima ninia laran. Iha sorin seluk, liuhosi ninia sala ne’e, hakerek-na’in haree-hetan katak Partidu FRETILIN iha duni inisiativu no hakarak di’ak hodi aprende hosi sira-nia sala rasik durante ne’e. Tanba ne’e ita bele haree-hetan liuhosi lala’ok polítika partidu FRETILIN nian aprende lisaun sira maka tuirmai ne’e:

  1. Lu-Olu no ninia kamarada sira hosi Partidu FRETILIN tenke simu rezultadu fila daruak hahilik prezidensiál ho maturidade no dignidade. Selae, bainhira sira la simu no halo runguranga karik, ema barak sei lakon liután konfiansa ba nia no ikusliu ema hirak-ne’e sei bá julga nia liuhosi elisaun lejizlativa ne’ebé sei mai hodi fó votu ba partidu seluk. Ho hahalok simu rezultadu ida-ne’e, partidu FRETILIN la’ós de’it aprende hosi sala ne’ebé sira halo, maibé fó mós ezemplu di’ak ba partidu sira seluk.

  1. Konflitu uma-laran Partidu FRETILIN nian entre grupu rua ne’ebé hanaran Grupu FRETILIN renovadór ka mudansa no FRETILIN Maputu. Grupu rua ne’e iha lia naksalak liuliu kona-ba estrutura partidu nian. Haktuir FRETILIN renovadór lia-naksalak ne’e mosu tanba sira lakohi atu volante karreta Partidu FRETILIN nian ne’e Marii Alkatiri de’it maka kaer. Hahalok aprende hosi sala ne’e, Partidu FRETILIN hakarak fó fali anin malirin ba FRETILIN renovador ka mudansa sira, liuhosi sira-nia polítika atu hala’o kongresu estraordináriu ida. Polítika ne’e foti ho ninia objetivu atu hakuak fila-fali FRETILIN renovadór ka mudansa sira hodi hakat ba Elisaun lejizlativa ne’ebé iha ona odamatan oin.

  1. Kazu signifikante rua maka kazu petisionáriu no Alfredo nian ne’ebé mós hanesan ai-hun boot ne’ebé hanetik Partidu FRETILIN ninia dalan hodi bá to’o sira-nia mehi atu manán elisaun prezidensiál foin lalais liubá ne’e. Ho lisaun rua ne’e, ita haree-hetan oinsá polítika governu nian atu servisu hamutuk ho instituisaun estadu sira-seluk atu rezolve kazu hirak-ne’e ho dalan diálogu.

Haree-ba lala’ok aprendisazen hosi lisaun hirak-ne’ebé temi tiha iha letenbá, hakerek-na’in iha fiar nato’on katak bainhira Partidu FRETILIN hakarak aprende duni hosi sira-nia sala hirak-ne’e, maka la taka posibilidade atu manán fila-fali konfiansa povu nian. Ida-ne’e iha dalen indonézia hateten “Kekalahan adalah kemenangan yang tertunda”. Bainhira la manán iha periodu ida-ne’e karik, hein bele manán iha periodu ne’ebé sei mai.

2. Partidu opozisaun Sira

Opozisaun sira tenke servisu maka’as liután atu kompete ho partidu FRETILIN ne’ebé maka ukun daudaun ne’e, liuhosi dalan demokrátiku ne’ebé ita-nia estadu direitu nian ka estado de direito hafudi. Oportunidade di’ak ba opozisaun sira atu foti mós lisaun hosi ema seluk ninia sala. Loos duni ita nia estadu direitu demokrátiku presiza opozisaun ne’ebé forte. Governu ne’ebé ukun tenke respeita mós prinsípu aas sira opozisaun nian, prinsípiu ida maka fabilizmu. Fabilizmu ne’e hakarak hatebes katak demokrasia ninia haree ba sala no iregularidade maka posibilidade ne’ebé aas prátiku podér nian. Tanba ne’e maka krítika no opoziaun tenke sai permanente iha moris demokrasia. Fabilizmu maka filozofía ne’ebé hakarak prevene lia-loos no podér absolutu hodi hatebes katak ema no podér maka iha poténsia halo sala. Tanba ne’e maka krítika kona-ba lia-loos no podér tenke nakloke no bainhira de’it bele lehat no hateten sai bainhira halo sala duni. Demokrasia tenke hamriik duni iha prinsíu ida-ne’e ninia leten.

Ho ida-ne’e maka husu opozisaun sira la bele hatene hatudu de’it lima-fuan ba partidu FRETILIN. Hahalok sira du’un malu, fó sala ba malu no hotar malu la refleta ba moris polítika opozisaun nian. Nune’e mós dala barak krítika opozisaun nian la’ós harii nian, satán ho situasaun krize ida-ne’e sira la fó-tulun krítika hadi’a nian ba governu nu’udar jerente konflitu nian (Conflict Manager) maibé sira sai tiha fali nu’udar meiu hanaruk liután konflitu ida-ne’e.

Moluk hakotu artigu ne’e hakerek-na’in husu ba opozisaun sira katak sira iha oportunidade di’ak atu foti mós lisaun hosi sala ne’ebé partidu FRETILIN halo tiha ona.

Tuir hakerek-na’in ninia haree katak hahilik lejizlativa fulan-Juñu ne’ebé sei mai, la iha partidu ida maka sei manán ho votu maioria. Ida-ne’e signifika katak atu manán iha hahilik ne’e partidu balu tenke halo koligasaun. Partidu koligasaun ne’ebé manán sei halo kompromisu polítika oioin. Haree ba ita-nia nivél maturidade polítika ulun-boot nian ne’ebé mínimu tebetebes no lala’ok polítika rai-ódiu no hatudu liman-fuan ba malu ne’e, hakerek-na’in haree katak hafoin hahilik lejizlativa sei mosu situasaun susár; liuliu ho sistema multi partidáriu ne’ebé ita-nia estadu hafudi tiha, iha tendénsia atu halís liu ba podér iha órgaun lejizlativa, tanba ne’e maka órgaun ezekutivu sei fraku no laran rua-rua atu foti disizaun ruma tanba la iha partidu ida maka forte nato’on atu forma governu ida.

Maske nune’e, iha sorin seluk ita fó basa liman ba opozisaun sira tanba ho sira-nia kna’ar boot ne’e maka sori ita-nia demokrasia hosi tatera maioritáriu foin lalais ne’e. Partidu polítika ne’ebé de’it maka manán la bele gaba an tanba sira lejítima sira-nia an katak povu maka tu’u sira. Tenke muda polítiku sira-nia hanoin katak ho sira-nia manán ne’e la’ós povu entrega sira-nia soberanía ba orgaun ne’ebé sira ka’er, tanba órgaun reprezentativu polítika ne’e temporária maibé soberania povu ne’e permante. Polítika ulun-boot sira-nia daudaun ne’e maka hakarak buka, hadau no fahe malu kadeira de’it, sira hatene fó sala ba malu de’it hodi argumenta katak povu nia votu iha hahilik ne’e hanesan julga sala ba partidu ne’ebé maka lakon. Tanba ne’e hakerek-na’in husu ba povu katak pelumenus iha dalan tolu oinsá ita sei bá julga sira maka tenke liuhosi: debate akadémiku kona-ba kestaun polítika, distribuisaun podér no hahilik.

Haree ba ita-nia hahilik lejizlativa ne’ebé iha odamatan nia oin ona, hakerek-na’in husu atu ita labele bá hili tuir ita-nia emosaun maibé tuir ita-nia kakutak ka rasiosínu, atu nune’e iha loron ikus la du’un malu dala ida tan, sesé maka sala no la’e.

Ita hein!

Thursday, April 19, 2007

GRUPU ALFREDO NO PARTIDU OPOZISAUN SIRA
IHA POZISAUN NE´EBÉ DILEMÁTIKA KONA-BA LU-HORTA


Hakerek-na´in haree katak rezultadu dahikus (finál) votu hahilik (eleisaun) prezidensiál iha fila dahuluk nian (primeira volta) kurakuran hakbesik ba númeru ne´ebé maka hakerek-na´in hatada tiha ona iha ninia artigu ho títulu “Sé maka sei sai Prezidente ba períodu 2007 – 2012?”. Haree hosi sura hamutuk votu apuramentu nasionál provizóriu daruak nian ne´ebé Komisaun Nasionál Hahilik nian ka CNE (comissão Nacionál das Eleisôes) fó-sai ba públiku iha loron Kinta, 18-04-07, maka tuirmai ne´e: kandidatu ho númeru aas ka fatin dahuluk nian maka Lu-Olo ne´ebé hetan votu sura hamutuk 112. 666 ka persentajen 27,89, fatin daruak (segundu) maka Horta ne´ebé hetan votu sura hamutuk 88.102 ka persentajen 21,81, fatin datoluk (terseiru) maka Lasama ne´ebé hetan votu sura hamutuk 77.459 ka persentajen 19,18, no fatin dahaat (kuartu) maka Xavier ne´ebé hetan votu sura hamutuk 58.125 ka persentajen 14,39. Kandidatu na´in-haat sira seluk sira-nia persentajen la to´o 10. Haree ba rezultadu hirak-ne´e, Kandidatu Lu-Olo no Horta sei konkorre dala ida tan ba fila daruak nian, ne´ebé lei Eleitorál nian hateten katak bainhira kandidatu sira la hetan to´o persentajen 50 ka liu, maka kandidatu ne´ebé hetan númeru aas fatin dahuluk no daruak nian sei bá tuir tan hili daruak nian. Ho maturidade polítika kandidatu prezidente na´in-neen sira-seluk tenke simu rezultadu lakon ida-ne´e. Kandidatu Lu-Horta, ida sei bá troka Kadeira Xanana nian. Sasukat no fatór saída de´it maka ka´er destinu Lu-Horta nian?

Sasukat sira maka tuirmai ne´e:

Sasukat Figura nian
Iha rai avansadu no dezenvolvidu balu, sidadaun sira ne´ebé iha kbiit matenek nato´on, iha tempu hahilik ruma, sira sei hili sira-nia ema ka kandidatu ho sasukat figura nian; kandidatu ne´e tenke iha matenek intelektuál, iha koñesimentu jerál iha área oioin no mós hetan konfiansa, la´ós deit hosi ninia povu maibé mós komunidade internasionál. Karik sasukat ida-ne´e maka sidadaun Timoroan ne´ebé iha kbiit matenek nato´on sira uza, inklui kandidatu prezidente na´in-neen ho sira-nia simpatizante no militante sira, entaun sei la iha dúvida katak Horta sei manán iha fila daruak nian. Sai hahusuk ida maka oinsá povu hirak-ne´ebé uza sasukat seluk? Sasukat partidu nian ka sasukat bandeira nian, ka sasukat sentimentu istóriku nian?

Sasukat partidu nian (partidu iha-ne´e refere liu ba bandeira ka simbúlu partidu nian)
Tuir hakerek-na´in ninia haree, iha fila dahuluk hahilik nian fasíl lahalimar duké fila daruak nian agora. Fila daruak ne´e fasil ba povu hirak-ne´ebé la´ós mate-moris ba partidu ka ema independente no mós ba sidadaun simples sira, tanba bainhira sira ba tu´u karik iha fatin tu´u rua ka fotografia rua ka bandeira rua deit; liuliu sira-ne´ebé la iha koñesimentu nato´on kona-ba figura na´in-rua ne´e nian no lala´ok polítika na´in-rua ne´e nian. Ho razaun ne´e maka iha posibilidade boot atu ema barak ne´ebé hela iha foho sei vota ba Lu-Olo, tanba sira sei uza sira emosaun istóriku maka´as liu atu tu´u ba bandeira.

Fatór determinante sira maka tuirmai ne´e:

1. Partidu polítika sira

Uluknanai´n hakerek-na´in hakarak halo fafahek partidu polítiku ba oin rua:

a. Partidu FRETILIN
Partidu FRETILIN (FRETILIN partidu) ne´ebé Isin FRETILIN no klamar
FRETILIN nian, ne´ebé maka ka´er ukun daudaun. La iha dúvida ba militante no simpatizante sira atu vota daruak nian ba Lu-Olo; liuliu povu sira iha foho ne´ebé uza emosaun istóriku maka´as sira sei vota ba bandeira FRETILIN. FRETILIN mudansa ka renovadór ne´ebé klamar FRETILIN no isin mudansa (inklui Horta no Xanana ( ne´ebé hatais roupa independente), Partidu UNDERTIM, FRETILIN mudansa no partidu CNRT).
Liafuan balu ne´ebé polítiku balu FRETILIN nian hateten iha tinan balu kotuk maka hanesan tuirmai ne´e: “FRETILIN ninia ema rasik maka bele hatún FRETILIN” no liafuan ida-seluk maka “FRETILIN sei manán nafatin maske FRETILIN partidu lakon”. To´o ba ne´e, hakerek-na´in hakarak lehat liafuan rua maka hatada tiha iha leten.

Ø FRETILIN ninia ema rasik maka bele hatún FRETILIN

Karik bainhira horta maka manán iha fila daruak ne´e nian, entaun liafuan ne´e sai duni realidade; ema sira-ne’ebé hosi Partidu UNDERTIM, FRETILIN mudansa no CNRT ne´ebé fó apoiu masimu ba Horta, ema hirak-ne´e mesak ema FRETILIN nian de´it, sira sai hosi partidu FRETILIN tanba razaun ideia balu ne´ebé lahanesan. Objetivu sira sai hosi partidu FRETILIN maka atu hadi´a liután no halo mudansa iha FRETILIN ninia laran hodi nune´e FRETILIN bele manán iha tempu oinmai. polítiku FRETILIN mudansa ninia balu hateten katak “maske ami agora FRETLIN mudansa ona maibé ami FRETILIN nafatin”. Horta mós loron ida hatenten: “ha´u mós ema FRETILIN nian, fundadór FRETILIN nian no isin-klamar FRETILIN nian”. Tanba ne´e Horta ka Lu-Olo maka manán, ne´e hanesan FRETILIN maka manán nafatin.

Ø FRETILIN sei manán nafatin maske FRETILIN partidu bele lakon

Loos duni, dala ida tan ita haree-hetan katak karik bainhira Lu-Olo lakon, ida ne´e hanesan momentu ida reflesaun nian, hadi´a an nian, hodi nune´e bele manán iha tempu oinmai. Hanesan Horta hateten katak ninia isin-klamar FRETILIN nian, tanba ne´e karik Horta mós iha hanoin atu hadi´a liután FRETILIN, ne´ebé iha momentu ida-ne´e nia hatais hela roupa independente nian ka UNDERTIM nian ka FRETILIN mudansa nian ka CNRT nian, maibé ninia klamar nafatin FRETILIN nian. Lu-Horta ne´e nu´udar ema mesak uma laran ninian de´it ne´ebé haksesuk fafahek rikusoin inan-aman nian. Partidu ne´ebé iha relasaun familiár besik ho umakain FRETILIN maka ASDT. Relasaun familiár ne´e maka dala barak Horta bolu Lu-Olu nu´udar Tiu no Xavier nu´udar Avó.
Oinsá ema hosi partidu opozisaun sira-seluk ne´ebé la iha relasaun famíliár ho umakain FRETILIN nian ne´e? Tanba ne´e, bainhira karik Horta maka manán ne´e hanesan FRETILIN maka manán nafatin. Ida-ne´e hanesan Troka isin de´it maibé klamar nafatin. Hanesan isin FRETILIN bele mate maibé klamar FRETILIN sei la mate. Ho ne´e, hakerek-na´in bele hateten Nu´udar figura Horta-Lu-Olo sei bá konkorre tan iha fila daruak nian maibé hanesan FRETILIN, maka FRETILIN manán tiha ona iha fila dahuluk nian.

b. Partidu opozisaun sira (La inklui partidu UNDERTIM no CNRT)
Iha ne´e hakerek-na´in hakarak ko´alia kona de´it ba partidu rua ne´ebé hetan votu boot iha fila dahuluk hahilik prezidensiál nian hafoin Lu-Horta. Partidu rua ne´e maka:
Ø Partidu PD
To´o iha ne´e, partidu PD iha pozisaun polítika ne´ebé dilemátika tebetebes atu hili ida hosi Lu-Horta. Iha opsaun balu sai tatetuk ba PD maka Tuirmai ne´e:

Ida: Vota ba Lu-Olo
Iha posibilidade vota ba Lu-Olo tanba Karik ho razaun partidu opozisaun sira laran-moras ba Horta, liuliu ba ema hirak hosi partidu CNRT, partidu UNDERTIM, FRETILIN mudansa no sira-seluk ne´ebé apoia hodi kandidata Horta. Sira laran-moras tanba sira-nia partidu harii no la´o durante tempu naruk (tinan 5 ninia laran); gasta osan barak, enerjia barak no tempu barak ho objetivu atu hetan rezultadu di´ak liuhosi hahilik prezidensíal ida-ne´e. Ho laran-susár, ema hirak-ne´ebé ladún servisu kole, partidu ne´ebé foin moris iha fulan ida ka balu fali iha fulan balu ninia laran manán fali konfiansa hosi povu. Buat hirak-ne´e bele hamoe no halo laran-susar partidu opozisaun sira-nia ema.

Iha mós posibilidade atu vota ba Lu-Olo tanba ho razaun Lu-Olo ema ida ne´ebé konsistente, liuliu ninia linguajen polítika ne´ebé ba loos-mai loos. Lahanesan ho Horta ninian, nu´udar diplomata ida dala barak nia uza liafuan ne´ebé iha diferente entre ´liafuan´ no ´sentidu´ iha ninia polítika diplomátika. Nia (Horta) iha fluénsia ko´alia ho sentidu rua (master of double talk), tantu linguajen diplomasia ka prosedimentu no pratika diplomasia nian. Purezemplu bainhira Horta sei ka´er knaar nu´udar Ministru Rarosan Rai-Liur no Tulun-lisuk nian, nia hetan krítika maka´as hosi ema partidu opozisaun sira-nian, liuliu Horta ninia polítika kona-ba Markasaun Fronteira Tasi nian ho Austrália, Markasaun Fronteira Rai nian ho Indonézia. Bainhira nia ka´er knaar nu´udar Primeiru Ministru hafoin troka Marii tanba Krize polítika-militár iha fulan-Abril no Maiu, tinan 2006, nia la konsege rezolve problema hotu-hotu; problema F-FDTL-PNTL, deslokadu, petisionariu no Alfredo nian. Nia mós halo laran susár ema polítiku balu opozisaun nian hodi hatenten, sira (opozisaun) maka ka´er governu ne´e karik sira sei la hetan tulun hosi rai-liur no governu ne´e ukun la to´o tinan karik. Daudaun ne´e nia (Horta) hakbesik an fali ba ema opozisaun sira inklui PD atu fó vota konfiasa ba nia. Kona-ba problema petisionáriu nian no Alfredo nian, nuda´ar diplomata ida, horta hetan susár tanba tenke rona ema hotu-hotu no difikuldade hotu no lehat ninia tatetuk hotu hafoin responsabiliza ba desizaun ka polítika sasá de´it maka nia foti. Tanba ne´e, ita haree-hetan hahalok laliga ba kazu hirak-ne´e. Bainhira ema opozisaun sira kritika Horta katak nia la iha kapasidade atu rezolve problema petisionariu no Alfredo nian, ho liafuan diplomasia nia hateten hodi kompara “telespetadór tebe-bola ne´ebé hamriik iha liur kampu ka liña kampu sorin ne´ebé baibain nia maka hanesan matenek ka hatene liu hotu treinadór jogadór tebe-bola sira-nian”.

Rua: Vota ba Horta
PD iha posibilidade boot atu vota ba Horta ho razaun Lu-Olo ne´ebé reprezenta ka hetan kandidata hosi partidu FRETILIN nian hanesan inimigu boot ba PD. Opozisaun sira hatene ona momoos lala´ok polítika FRETILIN nian durante ninia ukun iha tinan liman ninia laran, liuliu relasiona ho krize polítika-militár; kazu fahe-kilat, problema petisionáriu, problema F-FDTL no PNTL no mós Kazu Alfredo nian. kompara ho xanana, susár ona Xanana (ema independente) nu´udar xefe-estadu nian hodi hakuak ema hotu-hotu, liuliu oinsá bele rona ema hosi opozisaun sira, satán Lu-Olo maka sei sai prezidente no hahilik lejislativa ne´ebé sei hala´o iha loron 30, fulan-Juñu, tinan 2007; ne´ebé maka Partidu FRETILIN manan, maka ai-rin rua Estadu no governu sei sai farda ida ba Partidu FRETILIN nia Interese, ida-ne´e sei sai fatuk boot ida iha ema opozisaun sira-nia dalan.
Haree ba figura, PD sei la iha duvida atu vota ba Horta tanba Horta iha kbi´it intelektuál, ema koñesidu iha mundu no liuliu hakarak hakuak ema hotu-hotu.

Tolu: La vota ba sira na´in-rua hotu
Vota ba ida hosi Lu-Horta ne´e signifika fo lejitimidade ba prezidente ne´ebé eleitu. Dala ruma iha futuru, Partidu opozisaun sira tenke simu desizaun ka polítika sasá de´it maka prezidente eleitu ne´e foti maske kontra sira-nia polítika rasik, tanba prezidente ne´ebé eleitu sei justifika ninia an hodi hateten “tanba imi maka hili ha’u.

Hosi opsaun tolu ne´e susár no dilemátika tebetebes atu PD foti ninia desizaun polítika. Dala barak PD hato´o ninia deklarasaun polítika hodi hateten katak “tempu to´o ona atu jerasaun foun ka´er ukun!” Tuir hakerek-na´in ninia haree liafuan jerasaun foun relasiona ho kandidatu rua ne´e la refere ba sira na´in-rua ne´e hotu. Ka dala ruma PD vota ba Horta tanba horta ninia otas ki´ik liu ka joven liu Lu-Olo nian, joven liu tanba dala barak Horta bolu Lu-Olo nu´udar ninia Tiu?
Vota sira na´in-rua ne´e ida, ne´e hanesan vota ba FRETILIN nafatin. Sira rua iha umakain FRETILIN hotu. Lu-Olo haree liu ba interese umakain FRETILIN ninian, Horta La´os haree de´it ba interese umakain FRETILIN nian, maibé haree mós interese umakain viziñu sira-seluk ne´ebé hale´u nia.

La hili sira na´in-rua ne´e hotu ne´e signifika la iha responsabilidade no konxiénsia polítika ba dezenvolvimentu nasaun Timor-Leste nian. Sira la fó ezemplu di´ak ba sidadaun atu hala´o ninia direitu polítika. Ho opsaun hirak-ne´e, hein PD sei vota hodi tetu buat hotu molok fó ninia desizaun polítika.

c. Partidu ASDT

Hanesan Ita-nia istória hateten katak Partidu FRETILIN daudaun ne´e maihosi ASDT (ASDT hafoin muda ba FRETELIN). Ita hotu hatene lala´ok mudansa iha tempu ne´ebá. Hafoin sai tiha frente iha ninia lala´ok, nakonu ho problema ka diferensa barak. Ema sira iha tempu ne´ebá maka daudaun ne´e halo lala´ok polítika hela. Entre sira ne´e hakerek-na´in bele hateten Xavier, prezidente ASDT daudaun ne´e, Lu-Olo, Horta, Xanana no seluk-seluk tan. Oinsá hafoin hetan tiha ukun-an, sira la haloos hela istória ba jerasaun foun ida-ne´e no sira-seluk ne´ebé sei mai, maibé balu halo manipulasaun hela ba ita-nia istória. Tanba ne´e, ita haree, moris hias fali ASDT, FRETILIN Maputu, FRETILIN mudansa, CPD-RDTL, CNRT no UNDERTIM. Oinsá desizaun polítika Xavier nian ho kandidatu Lu-Horta nian. Ba Xavier ema na´in-rua ne´e la´ós ona ema foun ba nia. Dala barak Horta bolu Lu-Olo nu´udar ninia Tiu no Xavier nu´udar ninia avó. Hanesan hakerek-na´in hateten tiha ona katak sira ne´e mesak iha relasaun familiár FRETILIN ninian. Ita rona karik deklarasaun Xavier liuhosi TVTL, nia hateten katak nia seidauk foti desizaun polítika kona-ba kandidatu Lu-Horta nian. Xavier hateten “tuir ha´u nia haree sira rua (Lu-Horta) aat hotu, maibé ami sei hili ida-ne´ebé maka aat uitoan”. Ho liafuan hirak ne´e bele hateten ASDT iha mós pozisaun ida ne´ebé dilemátika tebes. Liuhosi Xavier ninia liafuan ne’e, hakerek-na´in lehat to´o ninia liafuan maka tuirmai ne´e:

Liafuan kandidatu ida-ne´ebé aat uitoan, karik Xavier refere ba Horta. Tanba ASDT la iha lia sakar ne´ebé signifikante tebes hasoru Horta. La iha konfrontasaun polítika ne´ebé boot hasoru Horta durante ninia ukun nu´udar Primeiru Ministru. Nu´udar Horta Hatada lia ba Xavier-LU-Olo, maka ASDT sei hako´ak metin ninia beoan Horta liu fali ninia oan Lu-Olo.
Liafuan kandidatu ida-ne´ebé aat (aat liu), karik refere ba Lu-Olo, ASDT sei la vota ba Partidu FRETILIN tanba ASDT hatene ona ninia lala´ok polítika iha tinan 5 ninia laran; ne´ebé nakonu ho foer no problema barak hahú hosi kazu fahe kilat, petisionáriu, F/FDTL-PNTL no kazu Alfredo nian.

Maske ASDT iha posibilidade boot atu vota ba Horta, maibé la taka mós dalan atu ASDT vota ba Lu-Olo. Karik ita rona deklarasaun balu hosi Xavier nian, ne´ebé Dala barak nia temi kona-ba asuntu rasizmu (malae-mutin no malae-metan), ninia polítika maka kontra ka la simu ukun-na´in sira ho rasa malae-mutin-malae-metan nian. Haktuir nia, ida-ne´e hanesan forma kolonizasaun ida. Karik nune´e, Lu-Olo sei iha hakat balu iha fila daruak ne´ebé sei mai.

2. CPD-RDTL
CPD-RDTL Nu´udar movimentu ne´ebé iha ema barak besik hale´u territoriu tomak. CPD-RDTL hanesan mós iha relasaun familiár ho umakain FRETILIN nian. FRETILIN ne´ebé daudaun ukun maka partidu FRETILIN, CPD-RDTL ne´e maka FRETILIN movimentu. Hafaoin ukun-an CPD-RDTL iha haksesuk no ataka maka´as hasoru partidu FRETILIN. Loron boot nasionál balu ne´ebé governu selebra la hetan partisipasaun hosi CPD-RDTL. Purezemplu Governu (Partidu FRETILIN) hala´o seremónia loron boot nasionál nian hodi dada bandeira, iha tempu hanesan CPD-RDTL mós hala´o ninia seremónia dada bandeira rasik. Iha akontesimentu balu ne´ebé Governu halo presaun tantu psikolojía no físika hasoru membru CPD-RDTL nian. Povu liuliu iha foho iha dúvida boot no la hatene loloos sira-nia estadu demokrátiku maka ida-ne´ebé loos? Povu dala ida tan ta´uk hanesan tempu Indonézia nian, ne´ebé atu leál loos ba Indonézio (forsa indonézia nian) ka ba FALINTIL nian? Nune´e maka daudaun ne´e akontese iha foho balu, povu iha situasaun dilemátika tebetebes, atu fiár ba governu Partidu FRETILIN nian ka ba FRETILIN movimentu nian. Hanesan surpresa boot ida, karik foinlalais ne´e maka teki-teki FRETILIN Movimentu hetan naroman hosi lalehan hodi fó sira-nia votu konfiasa ba Partidu FRETILIN. Loke tan ita-nia povu nia matan hodi haree katak, afinal FRETILIN partidu no FRETILIN movimentu ne´e hanesan oan rua ne´ebé haksesuk rikusoin iha umakain ida ninia laran, bainhira ema seluk hakarak mai hada´u rikusoin ne´e maka sira rua tenke hamutuk hodi hasoru fali ema ne´e. Ita lehat liafuan Marii nian iha loron ida, iha serémonia konsolidasaun partidu nian, nia hateten: FRETILIN ne´e hanesan ai-hun ida, krize (forsa sira seluk) ne´e hanesan anin ida, ne´ebé mai huu ai-tahan sira. Ai-tahan maran sei monu hotu no ai-tahan matak sira sei troka fali (moris fali). Ai-hun ne´e sei moris matak liután tanba ita-nia ai-tahan matak mai hamutuk fali ho ita. Ai-tahan matak ida-ne´e, nia (Marii) refere ba Sr. Ai-tahan Matak, sekretáriu Jerál CPD-RDTL nian. Ho votu konfiansa ida-ne´e, CPD-RDTL sei vota ba Lu-Olo.

3. Alfredo ho ninia Grupu.
Hanesan ita hotu hatene katak iha ema barak maka simpatía ba Alfredo, entre ema hirak-ne´e inklui, juventude barak iha Dili, petisionáriu, Railos no partidu polítiku balu; liuliu opozisaun sira. Grupu Alfredo ne´e hanesan grupu presaun (pressure group). Liafuan grupu presaun daudaun ne´e ema hanaran filafali nu´udar grupu interesse (interest group). Ita hatene katak problema hun Alfredo nian maka problema militár nian, ne´ebé tatutan problema hun petisionáriu ninian. Oinsá Alfredo ninia pozisaun ba kandidatu Lu-Horta nian? Alfredo mós iha pozisaun dilemátika tebes, dilematika tanba:

a. Karik Alfredo vota ba Horta tanba Alfredo hatene katak kazu krize polítika-militar maka FRETILIN. FRETILIN maka kauza no provoka krize ne´e hodi hamoris problema hotu-hotu; kazu fahe kilat, petisionáriu, F/FDTL-PNTL no ninia problema rasik. Vota ba Lu-Olo ne´e hanesan oho ninia an rasik. Grupu Alfredo nu´udar grupu interese ka grupu presaun hakarak fo influénsia ba órgaun estadu ho governu nian hodi foti desizaun ne´ebé bele favorese ba ninia interese. Loos duni Alfredo grupu la iha reprezentante iha parlamentu hanesan partidu sira seluk, maibé atu lori ninia interese ba oin, nia fó influénsia deit ema ka partidu balu ne´ebé reprezenta povu iha parlamentu. Hanesan realidade ita haree nia fó influénsia ba Leandro Isaak no seluk-seluk tan.
b. Iha mós posibilidade Alfredo vota ba Lu-Olo, tanba Alfredo bele lakon konfiasa ba Horta. Horta hanesan uza nia nu´udar instrumentu atu fó presaun ba governu FRETILIN nian. Rezultadu maka ita haree katak iha duni ezijénsia no presaun maka´as ba Marii ninia governasaun hodi Marii tun hosi ai-rin governu nian. Hafoin Horta sa´e, Alfredo mehi katak nia sei hetan naroman ruma hosi Horta ninia ukun. Ikusmai nia hamutuk ho grupu no ema partidu nian balu basa sira-nia rein-toos hodi hateten, afinál nia (Horta) hakarak uza de´it ita nu´udar instrumentu ida hodi to´o ba ninia objetivu ida. Sente laran-dodok liután banhira Horta hamutuk ho ninia belun Xanana ne´ebé hatais roupa independente haruka forsa Internasionál ba Tiru sira. Karik Alfredo bele konsidera ne´e hanesan jogu fute-bol ida ne´ebé Horta fó golu ida-zero ba nia. Haree ba hilik daruak ne´e, horta hahú hakbesik fali ba partidu opozisaun sira, inklui Alfredo ho ninia grupu. Sinal naroman ne´ebé Horta hakarak fó ba Alfredo maka iha ninia deklarasaun ba TVTL,loron ida-rua liubá hodi hateten katak “iha tempu badak ninia laran ha´u sei ko´alia ho Xanana atu dada fila-fali desizaun kapturasaun ba Alfredo”. Oinsá Alfredo ninia haree ba estratéjia jogu Horta ninia ne´e. Alfredo tenke hili hosi opsaun rua katak hakarak hetan golu ida-ida ka rua-zero. Hakerek-na´in hanoin Alfredo iha konxiénsia todan ba opsaun rua ne´e, maibé hanesan Xavier ninia liafuan hateten diak liu hili ida-ne´ebé aat uitoan karik?

Ho hakerek-na´in ninia haree no lehat ida-ne´e, haree-hetan katak iha posibilidade boot Horta sei manán iha fila daruak ne´e, maske nune´e, la taka posibilidade atu Lu-Olo manán, karik nune´e, ida-ne´e hanesan surpresa boot mai ita hotu. Hakerek-na´in mós hakarak husu ba timoroan hotu tetu didi´ak ba molok ita hili ita-nia prezidente foun. Vota ba ho ita-nia konxiénsia, uza ita-nia sasukat rasik ho néon no laran-malirin, atu nune´e loron ida ita la bele basa ita-nia rein-toos hodi hateten "ha´u hili sala tiha ona!"

Ita hein!

Monday, March 12, 2007

Sé maka sei sai Prezidente ba períodu 2007- 2012?

Haree ba ita-nia festa demokrasia ne'ebé besik daudaun ona, tanba ne'e, liuhosi artigu ida-ne'e, hakerek-na'in hakarak si'ik uitoan sé maka sei sai prezidente foun ba període 2007 t-2012 nian. Hakerek-na'in interesante ho sondajen votu liuhosi mensájen badak (SMS) No telefone ne'ebé maka daudaun ne'e hala'o hosi jornál Suara Timor Lorosae ba kandidatura prezidensiál Repúblika nian. Loron ohin, 13-03-07, maka loron dahikus sondajen nian, ne'ebé entre kandidatura hirak-ne'e hetan númeru votu hanesan tuirmai ne'e. Lu-Olo hetan votu 808 , Avelino votu 280 , Xavier votu 69 , Tilman votu 24 , Lucia votu 195 , Horta votu 704 , Carrascalão votu 59 no Lasama votu 528 . Haree ba númeru votu ne'e, Lu-Olo maka hetan votu a'as liu. Sai hahusuk ba ita hotu, ho rezultadu ida-ne'e, karik hanesan sasukat ida ba rezultadu loron elisaun ne'ebé sei mai?

Loos duni ita-nia estadu ne'e, estadu demokrátiku; ne'ebé ho ninia konseitu katak estadu ida-ne'e lejítimu tanba hetan konfiansa hosi povu liuhosi elisaun. Ho lian seluk bele mós hateten hosi povu ba povu. Iha biban ida-ne'e, hakerek-na'in hakarak hafahe povu TL ne'e ba grupu rua. Grupu ida maka povu TL ne'ebé la iha koñesimentu ka koñesimentu kuran liu kona-ba sira-nia direitu polítiku, lala'ok polítika governu no estadu nian inklui lala'ok polítiku sira-nian. Grupu rua maka povu TL hirak-ne'ebé iha ona koñesimentu nato'on kona-ba sira-nia direitu polítika, lala'ok polítika governu no estadu nian inklui lala'ok polítiku sira-nian.

Sasukat saida sasá de'it maka povu TL haree-hetan, hanoin, tetu, lehat rasik ho loos no moos kandidatu Prezidente hirak-ne'e? Iha oportunidade ida-ne'e, hakerek-na'in hakarak tetu ho si'ik de'it kandidatu na'in tolu ne'ebé maka hetan númeru boot iha sondajen iha leten; maka hanesan Lu-Olo, Ramos Horta no Lasama.

Ho kandidatura na'in-tolu ne'e, matan-dook lee-na'in sei bá si'ik pontu hirak maka tatuir:

1. Rezultadu sondajen ne'ebé fó-sai tiha ona iha leten, bele mai hosi ema Timoroan hirak-ne'ebé barakliu hela iha Dili, Timoran ne'ebé iha telefone ka telemóvel, bele mós mai hosi Timoroan ne'ebé hela iha foho (iha fatin ne'ebé de'it, iha Timor laran la inklui Dili) ka iha tasi-balu; maske nune'e bele hateten ho númeru ki'ik tanba kuran asesu ba informasaun no meiu komunikasaun, bele mós mai hosi ema estranjeiru tantu hela iha Timór ka iha rai-liur tanba sira-nia apoiu morál ba kandidatu hirak-ne'e, ikusliu númeru votu ne'e bele la kredíbel; tanba numéru ne'e, bele aumenta de'it hosi ema ne'ebé halo sondajen, ka bele mós ema telefona ka haruka mensájen badak (sms) dala rua ka liu. Ho pontu hirak-ne'e, bele hateten katak ema hirak-ne'ebé haruka mensájen ka telefone ne'e maka hirak-ne'ebé iha koñesimentu nato'on kona-ba kandidatura ne'ebé sei bá hili. Oinsá ba ema sira ne'ebé la partisipa direita ka la direita iha sondájen ne'e?

2. Karik ema ne'ebé partisipa iha sondájen ne'e maka barakliu iha Dili, entaun iha foho karik sei fó sira-nia votu ba kandidatura na'in-tolu maka hanesan tuirmai ne'e:
a. Lu-Olo: sei hetan votu aas nafatin; bazeia ba; ida: rezultadu elisaun xefe-suku ne'ebé foinlalais hala'o tiha iha tinan kotuk ne'ebé ho ninia distánsia tempu ne'ebé badak ka sei besik liu. Rua: Haree hosi atividade konsolidasaun Partidu FRETILIN nian foinlalais ne'e, ne'ebé hala'o iha rejiaun ha'at iha territóriu hotu TL nian, ne'ebé partisipa hosi simpatizante ho militante FRETILIN nian ho númeru aas ka barak. Tolu: Apoiu polítika ne'ebé fó hosi Kordenadór CPD-RDTL nian, Sr. António Aitahan Matak. nia hateten katak: "Tinan kotuk membru CPD-RDTL la ba rejista no la vota, maibé tinan ida-ne'e, ha'u hodi Grupu CPD-RDTL nian naran husu ba membru hotu atu fó imi-nia votu ba FRETILIN". Haat: Polítika governu nian ne'ebé atu hadi'a di'ak liután moris funsionáriu estadu nian liuhosi orsamentu retifikativu ne'ebé hetan tiha ona aprovasaun hosi parlamentu foinlalais ne'e, ne'ebé funsionáriu hirak-ne'e, barakliu karik fó sira-nia votu ba FRETILIN. Lima: impaktu konflitu, liuliu rumór lorosa'e-loromonu, maluk barak hosi parte lorosa'e ne'ebé sai vítima liuliu tanba lakon sasán hanesan uma hetan estragu ka sunu; barak hosi sira sei fó sira-nia votu ba FRETILIN, ho sira-nia argumentu katak grupu kriminozu sira ne'ebé sunu no estragu sasán hirak-ne'e hetan apoiu hosi ema opozisaun balu. Ne'en: maske rumór lorosa'e-loromonu halo ema hosi parte rua ne'e haree malu laran la moos, maske nune'e ema barak, liuliu iha foho sei iha sentimentu istóriku maka'as ba FRETILIN, ho sira-nia argumentu hateten katak "FRETILIN maka liberta ita-nia rai, ami isin-klamar FRETILIN nafatin, ami sei FRETILIN tanba FRETILIN seidauk kumpri ninia promesa hotu".

b. Ramos Horta: Kandidatu ne'ebé karik sei hetan númeru votu hanesan rezultadu sondájen ne'ebé fó-sai iha leten ka atu hateten katak nia sei hetan votu menus hosi Lu-Olo nian, haktuir; Ida: Horta sei hetan votu barakliu maihosi ema Timoroan ne'ebé iha koñesimentu nato'on kona-ba polítika Horta nian, inklui relijozu-relijoza no sosiedade sivíl balu, nomós ema hirak-ne'ebé independente ka la iha partidu. Sira hatene katak Horta ema ida independente, la sadere an ba partidu ida, diplomata matenek ida ne'ebé ema hotu-hotu rekoñese, aman diálogu no rekonsiliasaun nian; ninia fini hirak-ne'e ita haree-hetan tiha ona ninia rezultadu liuhosi nobel pas nian no hamenus intensidade krize hafoin Marii tun hosi ninia pasta Primeiru Ministru. Rua: Oinsá kona-ba povu ne'ebé la iha ka kuran informasaun kona-ba lala'ok polítika rai-laran daudaun ne'e? ema ne'ebé simpatia ba Alfredo no Petisionáriu sira sei la fó sira-nia votu ba nia, tanba ho sira-nia argumentu katak nia maka haruka Forsa internasionál sira ba kaer no oho Alfredo ho ninia grupu sira no petisionáriu sira. Tolu: povu iha foho; uitoan maka sei vota ba nia, liuliu simpatizante no militante UNDERTIM nian no balu fali hosi ema hirak-ne'ebé hanaran an FRETILIN mudansa no balu fali hosi partidu opozisaun sira-seluk.

c. Lasama: hanesan rezultadu sondájen ne'ebé hatudu iha letan, karik númeru votu Lasama nian sei menus liu tan kompara Horta nian. razaun hirak-ne'e maka tatuir; ida: haree ba atividade partidu nian tantu iha Dili no foho, ema uitoan de'it maka partisipa ka atu hateten de'it katak simpatizante no militante ho númeru ki'ik kompara ho FRETILIN nian. Rua: ema barakliu sei vota ba nia maka sira-ne'ebé sente hetan deskriminasaun tantu direita no la direita tanba polítika governu daudaun ne'e nian, ne'ebé maka governa hosi FRETILIN; liuliu joven ne'ebé maka hetan edukasaun iha tempu indonézia nian maibé la hetan servisu, ida fali tan maka matenek timoroan sira, purezemplu; sira ne'ebé maka ramata sira-nia estudu, balu lisensiadu, balu fali doutór hosi sistema edukasaun indonézia nian maibé la hetan servisu, bele mós tanba sira la liu iha ezame ba servisu nian ho razaun la'ós FRETILIN nia ema, ka la hatene lian Portugés. Tolu: Tanba kandidatu Prezidente barak mai hosi partidu opozisaun nian, ida-ne'e signifika votu ne'e sei fahe ketak-ketak.Tolu: Haree ba krize ne'e, liuliu problema Alfredo no petisionáriu nian, se kompara de'it kandidatura na'in-tolu ne'e, entaun ema hirak-ne'ebé simpatia ka fó solidariedade ba Alfredo no petisionáriu sira, ema hirak-ne'ebé sai vítima no sente hetan diskriminasaun tantu direita no la direita hosi polítika governu nian (FRETILIN); sira sei vota ba Lasama, maske nune'e númeru ne'e sei menus kompara ho Lu-Olo nian.

Haree ba pontu hirak iha letenbá, kurakuran hakerek-na'in si'ik Lu-Olu sei bá manán iha elisaun ne'ebé sei mai. Maske nune'e, hakerek-na'in sujere de'it ba Timoroan hotu, atu lehat no tetu didi'ak kandidatu ne'ebé maka sente merese duni atu Ukun ita-nia rai ida-ne'e, liuliu ukun ho domin no pas. Husu ba ema Timoroan hotu tenke hala'o imi-nia direitu votu ho demokrátiku, liuliu imi-nia votu la bele sosa ho osan ka sasán. Husu ba observadór sira hotu atu haree no tau-matan didi'ak lala'ok elisaun nian. Hatebes Instituisaun ka komisaun hirak-ne'ebé organiza festa demokrasia ida-ne'e tenke hatudu sira-nia kredibilidade; liuliu tenke independente. Ho nune'e de'it maka ema hotu sei simu rezultadu ne'e ho liman-rua no kontente. Viva festa demokrasia.

Ita hein!

Wednesday, March 07, 2007

Bainhira ho traidór Xanana a´at, entaun lahó traidór Xanana karik a´at liu!

Liuhosi artigu ida-ne´e hakerek-na´in hakarak lori le´e-na´in sira ba lehat uitoan lala´ok polítika Xanana nian relasiona ho situasaun polítika rai-laran liuliu krize polítika-militár daudaun ne´e. Ema hotu-hotu iha persesaun oioin kona-ba nia. Haree fila-fali uitoan ba kotuk kona-ba instória funu hasoru okupasaun Indonézia nian. Xanana nu´udar figura importante, mediadór, inspiradór nune´e mós sai simbúlu unidadade nasionál nian. Ho ninia papél importante hirak-ne´e, liuhosi ninia estratéjia polítika harii tiha mahon ida ho naran CNRT, mahon ida-ne´e halibur ema oioin no la haree ba diferensa partidu polítiku. Ikusmai Timoroan barak lian-ida hakarak kesi sira-nia kuda-talin rasik liuhosi referendu iha fulan-Agustu tinan 1999. Buat rua maka ita bele haree hetan hosi nia:

1. Xanana nu´udar símbulu Unidade Nasionál; Ita hatene katak iha tempu kotuk Xanana mós nu´udar fundadór FRETILIN nian, iha ninia lala´ok iha partidu nian, dala barak iha lia naksalak, razaun balu karik tanba la konkorda ho asuntu balu interese partidu nian. Loos duni katak, Xanana dalaruma kontra hasoru ninia maluk sira. Ikusmai liafuan ne´ebé sira sente merese atu hatada ba Xanana maka Traidór. Loos duni Xanana tenke trai ba interese partidu ida nian, hodi nune´e nia bele manan interese nasionál, ne´ebé liuhosi mahon CNRT, ikusmai ita hetan fini di´ak ba ukun-rasik an. Ita mós sei hanoin hetan hafoin kesi tiha ita-nia kuda-talin rasik, tanba ita adota tiha sistema Estadu Direitu no demokrasia nian, polítiku balu hahú harii partidu oioin hodi ba konkorre iha elisaun jerál tinan 2002. Ata oan Xanana la iha hanoin atu harii partidu tanba nia metin ba ninia prinsípiu dahuluk nian maka unidade nasionál, haree uluk interese nasionál boot liu interese partidu nian. Iha elisaun prezidensiál tinan 2002, ema hosi partidu balu kandidata nia tanba haree hetan tiha ninia lala´ok polítika, la´ós de´it tanba ninia istoria pasadu maibé vizaun polítika no dezenvolvimentu nasaun ne´e nian ba oin. Hafoin dalan kabeer ba ukun-rasik an nian ne´ebé nia dezeña tiha ikusmai nia rasik hetan sidi no namdoras iha dalan ne´e tanba ema foti an, oportunista no milisia sira-nian polítika foer sira. Dalan namdoras balu ne´ebé hakerek-na´in hakarak temi maka tuirmai ne´e:

a. Maske Xanana nu´udar prezidente ba, maibé nia iha limitasaun barak, dalan hirak-ne´e ema hatada tiha liuhosi ókulu lei-inan RDTL nian, ho interese partidu nian ne´ebé nunka akontese iha rai seluk.

b. Liuhosi ninia mensájen nasaun nian iha fulan-Abríl 2006, ne´ebé ema balu interpreta tiha nia liafuan hodi hateten katak nia maka hamosu termu lorosa´e-loromonu, funu-na´in ka la´ós funu-na´in hodi hamosu krize boot ida-ne´e. Ita kompriende oinsá interpretasaun povu ki´ik nian, sira interpreta liafuan ne´e báloos-mai loos. Maibé infelizmente polítiku boot balu sira-nia kakutak dalaruma la iha diferensa ho kakutak ema ki´ik sira-nian, no ita bele hateten dalaruma sira a´at liu, tanba sira uza oportunidade ida-ne´e, hodi soran povu ba sira-nia interese rasik. Ita-nia maluk sira hosi parte lorosa´e hahú hateten katak Xanana traidór. Sira hahú insulta Xanana ho liafuan oioin. A´at liután tanba polítiku balu hanesan hosi FRETILIN nian uza oportunidade ida-ne´e hamanas emosaun ema hosi parte lorosa´e nian, liuliu foin-sae sira hodi rai ódiu ba Xanana. Estratéjia ida-ne´e loos duni ho objetivu atu hatún Xanana ninia naran di´ak no dignidade, no ikusmai povu la simpatia ba nia iha elisaun prezidensiál ne´ebé sei mai. Hosi parte seluk, ita-nia maluk hosi parte loromonu, interpreta mós liafuan hirak-ne´e hanesan liafuan ho konotasaun a´at ne´ebé kona sira-nia laran. Polítiku balu opozisaun no ema sira balu ne´ebé la gosta partidu FRETILIN hahú foti mós benefísu hosi oportunidade ida-ne´e. Polítiku opozisaun balu hahú halimar iha senáriu petisionáriu no Alfredo Reinado nian. Tantu Portavós eis petisionáriu Gastão Salsinha no eis komandante polísia militár Alfredo Reinando kahur sasán hotu. Sira-nia problema militár no Justisa kahur tiha ho polítika. Sira nunka konsistente iha sira-nia liafuan no hahalok.

c. Ninia mensájen nasaun nian foin lalais ne´e, ne´ebé fó kbiit ba forsa internasionál hodi halo kapturasaun ba Alfredo ho ninia grupu. Alfredo Reinado ne´ebé foufoun hateten katak nia hakruk de´it ba ninia komandante supremu Xanana, ikusliu nia rasik la hakru´uk hodi sobu tan instituisaun estadu nian, liuhosi ninia hahalok ameasa no hadau kilat polísia unidade fronteira nian. Xanana ninia desizaun ne´e ikusmai hetan reasaun maka´as no liafuan lubuk ida maka nia tenke simu; purezemplu Xanana Traidór no Alfredo maka funu-na´in, viva Alfredo. Loos duni, dala ida tan ita haree hetan katak Xanana tenke trai duni ba interese ema ida ka grupu ida nian, hodi nune´e nia bele salva estadu no povu nia interese.

2. Xanana nu´udar aman rekonsiliasaun nian. Haree ba ninia pasadu maske nia iha lia-naksalak ho ninia maluk balu tanba de´it ninia prinsípiu aas hirak-ne´e, maibé nia buka nafatin hodi habelun no rekonsília sira. La´ós sira de´it maibé ninia funu-maluk militár indonézia sira mós nia haka´as an halo diálogu no rekonsiliasaun. Hafoin ita kesi ita-nia kuda-talin rasik nia mós hakarak hakuak ema hotu-hotu, purezemplu ho ninia esforsu boot oinsá rekonsília maluk refujiadu sira iha tasi- balun, liuliu iha Indonézia. Haree mós ba ita-nia krize ida-ne´e, nia hala´o ninia papél importante hodi hakuak ema hotu, liuliu petisionáriu no Alfredo Reinado. Ema barak hahú laran moras no hirus, no ikusmai hatada liafuan ba nia: Xanana Traidór, hakarak hamaus no sori ema kriminozu no milísia sira. Kuitadu no ita hamnasa uitoan, bele mós ho liafuan relijozu nian; Nai, perdua sira tanba sira la hatene saída maka sira hateten ka halo.

Haree ba ninia lala´ok polítika hirak-ne´e, hakerek-na´in hakarak énfaze iha musan importante balu:

a. Xanana hakarak buka dalan oioin hodi rezolve problema iha ita-nia rai-laran, maske dala ruma hetan susár barak iha ninia dalan tanba de´it interese ema ida no grupu ka partidu nian.

b. Ema balu hateten katak Xanana nu´udar Xefe estadu la haburas no la hala´o prinsípiu estadu direitu nian (Estado de Direito); maibé nia hala´o estadu ida-ne´e nu´udár estadu rekonsiliasaun nian (Estado de Reconciliação); hakerek-na´in haree-hetan katak, Xanana nafatin buka dalan horiuluk kedas maka persuasivu liuhosi dalan diálogu no rekonsiliasaun no ikusliu maka dalan represivu; dalan ne´e foti bainhira dalan dahuluk la iha susesu. Tanba ne´e Xanana hamutuk ho ninia belun Ramos Horta ne´ebé konhesidu mós pás-nain, nu´udar mundu internasionál mós rekoñese liuhosi Nobel pás nian, sempre buka dalan diálogu liuliu iha kazu Petisionáriu no Alfredo Reinado nian. Haree ba kazu Alfredo Rainado nian órgaun soberanu sira, liuliu Estadu no Governu tenke foti desizaun hodi salva nasaun no povu ida-ne´e nia interese. Sela´e povu ida-ne´e lakon konfiansa ba instituisaun estadu nian nomós dignidade lideransa rai ne´e nian.

c. Ema balu hahú hamnasa tanba Xanana la kandidata fila-fali an ba iha elisaun prezidensiál iha fulan-Abríl 2007. Nu´udár povu ne´ebé hakarak moris hakmatek no hakarak de´it oinsá maka ulun-boot sira bele ukun ho kakutak malirin, maka sesé de´it sei sai prezidente, ita hotu hein nia sei di´ak liu Xanana.

d. Sesé de´it maka sei sai prezidente iha tempu oinmai tenke barani hateten sai no hatudu sasá maka loos no laloos. Purezemplu: barani kritika ka hateten sai sasá de´it maka xefe governu halo; barani hatún xefe governu ho forsa morál maske konstituisaun la fó, sasá de´it maka komandu F-FDTL halo; maske sira balu funu-na´in ba ka asua´in FALINTIL.

e. Nu´udar ita hotu haree katak, krize ne´e la hotu lalais tanba la iha justisa. Ema hotu-hotu bele interpreta justisa ne´e tuir sira-nia haree no hanoin, maibé nunka akontese iha rai ida, ne´ebé justisa ne´e hakarak sori de´it ema ida ninia interese. Xanana nu´udar ezemplu di´ak ida, oinsá nia barani buka justisa ho folin karun tebetebes no barani hatán ba justisa maske to´o hetan dadur iha Cipinang. Justisa ne´ebé nia buka maka justisa ba ukun-rasik an ne´ebé daudaun ne´e ita goja hela. Tanba ne´e, ba sira-ne´ebé dala barak hateten buka justisa tenke barani mós hatán ba justisa. La´ós bainhira justisa mai sira maka nakdedar no tauk halai fali, hafoin ikusmai sira hateten Xanana Traidór no sira maka funu-na´in.

f. Ita hotu tenke fó valór no basa liman ba ema hirak-ne´ebé fó sira-nia an direitamente ba funu hodi liberta ita-nia rain. Sira hatudu ezemplu di´ak mai ita. Barak hosi sira daudaun ne´e la hetan tulun ka la iha mudansa ba sira-nia moris tanba la iha kbiit matenek no aptidaun atu sai funsionáriu estadu nian ka sira-nia moris pelumenus di´ak liu uitoan duké uluk hanesan buat ne´ebé sira mehi. Biar nune´e, sira sente orgullu tanba sira luta toó hetan ona prinsípu a´as maka ukun-rasik an. Sira sujere de´it ba jerasaun foun atu prense ukun-an ne´e ho servisu no estuda maka´as. Infelizmente ema polítiku oportunista no milísia balu ne´ebé hakarak sobu estadu ne´ebé sosa ho ran no ruin barak. Sira la hanoin to´o iha ne´e, tanba sira la iha esperénsia ka la partisipa iha funu ba ukun-rasik ida-ne´e. Atu hamnasa uitoan de´it katak, ikusmai sira maka sente funu-na´in no Xanana maka traidór fali. Atu hatene sé maka traidór no funu-na´in, la presiza hakilar ho kakutak mamuk no halo manobra oioin. Husik povu maka hatene, oinsá ita-nia lala´ok istória funu hasoru okupasaun militár indonézia nian, nune´e mós iha tempu daudaun ne´e. Ha´u hanoin matebin sira no povu maksasin sira ne´ebé sei moris hatene sesé maka sira konsidera nu´udar traidór no funu-na´in.


Ikusliu, ita hotu hein katak ho ita-nia Presidente foun ida-ne´ebé hetan hili iha tempu oimai, nia sei servisu di´ak liu no fó benefísiu boot liu ba povu hanesan ema balu hanoin daudaun ne´e, ka sela´e títulu artigu ida-ne´e, dalaruma sai fali realidade. Hakerek-na´in ninia lia-menon maka kuidadu ba polítiku no ema laran a´at sira-nia lasu, ita tenke matan- moris no neon-na´in.

Ita hein!