Wednesday, March 22, 2006

Governasaun Terrór!

Dala barak ita rona liafuan terrór ka terrorizmu, ita-nia hanoin ba loos ona hahalok ka asaun ne'ebé foti lihosi métodu asaltu aviaun, na'ok no refén ema ne'ebé ignorante sira, bomba lahó ka la iha alvu ne'ebé moos. Autór ba asaun hirak-ne'e, dala barak suspeta ba ema musulmanu radikál sira.

karik ita haree filafali ba lala'ok terrór ka terrorizmu maka nu'udar fenómenu ida-ne'ebé tuan ona iha istória. fenómenu ida-ne'e mosu ka liuhosi aplikasaun hata'uk, ameasa, halo asaun violénsia derepente ka oho ho razaun atu hata'uk, hirak-ne'e maka tátiku hosi lala'ok luta podér, hahalok hirik-ne'e akontese kleur iha tempu ne'ebá molok ita hanaran terrór ka terrorizmu.

Nu'udar Teoria no prátika hahú uza iha rai-Fransa, iha tempu Revolusaun Franseza nian, iha sékulu da-18 ka tinan 1789.

Iha lala'ok terrór hahú uza barak hosi sistema fasista Mussolini, Komunis Stalin no Nazi Hitler.
Hafoin funu malirin (guerra fria), iha ema barak maka estuda métodu hirak-ne'e atu ba to'o sira-nia ajenda ka objetivu.

Iha Sékulu ikus da-19 nian no molok tama funu mundíal da-2 nian, terrorizmu sai tékniku funu revolusaun nian. Purezemplu, iha rejime tinan 1930, ne'ebé hanaran "governasaun terrór". Iha tempu funu malirin terrór hakait ho ameasa arma nukléar.

Hafoin iha loron 11, fulan-Setembru 2001, terrór hetan ninia dimensaun foun, la'ós de'it ona hatudu hahalok kontra ka fó presaun kontra rejime, maibé mós hakarak mobiliza konflitu hodi enxe fila-fali funu idiolojía ne'ebé la iha ona (vákuu idiolojía) ne'ebé iha hafoin funu malirin ramata. Terrór ho eskala boot ida-ne'e mobiliza opiniaun polítika globál hodi refere ba harii opiniaun polítika globál ida.

Hakerek na'in la iha hanoin atu halo esklaresimentu kona-ba siénsia polítika Internasionál liuliu kona-ba terrór ka terrorizmu, maibé hakarak de'it fó hanoin ba maluk sira hotu katak, dala barak rai boboot sira, purezemplu Amérika sira uza liafuan terrór no terrorizmu hodi sori ninia an liuliu ba iterese polítika no ekonomia. Polítika Amérika nian iha rai liur maka la seluk la le'et maka Kona-ba Direitu Ema nian no Demokrasia. Ajudu ba rai devenvolvidu no ki'ak sira nafatin favorese ba sira-nia interese ne'ebé hafalun ho Direitu ema nian no Demokrasia, ne'ebé dala barak sira rasik maka kontra filafali, purezemplu invasaun ba Irake.

Nu'udar ezemplu ida-seluk maka oinsá Amérika nia estratéjia polítika, dada opiniaun globál, halo lobby ho nasaun aliadu, devenvolvidu no ki'ak sira ne'ebé maka politikamente no ekonomiamente sei tabele hela ba nia, inklui Timor-Leste, liliu liuhosi harii ógaun normativa ida maka hanaran lei ka regulamentu no konvensaun sira. Hirak-ne'e maka baibain ho eskala nasionál; purezemplu lei interna ka doméstika Terrorizmu nian, rejionál; purezemplu: Deklarasaun Hamutuk E.U.A-ASEAN nian Kona-ba Kombate Terrorizmu, no internasionál; purezemplu: Konvensaun Internasionál kona-ba Supresaun ba Atu Terrorizmu Nukleár nian (13 Abril 2005), Konvensaun Internasionál kona-ba Supresaun ba Finanseira Terrorizmu nian(9 Dez. 1999).

Ita hotu hatene katak dadaun ne'e ita seidauk iha lei doméstika kona-ba terrorizmu, nune'e mós tratadu konvensaun tantu rejionál no internasionál. Maske nune'e, Timor-Leste, liuhosi ita-nia governu hato'o ona ninia kompromisu atu kombate terrorizmu.

To'o pontu ida-ne'e, hakerek na'in fiar katak Ita-Boot sira balu nia hanoin no neon ba hela terrór ka terrorizmu maka hateten tiha leten. Ida ne'e loos, no ida seluk fali moos la sala maka oinsá ita haree rasik ba terrór ka terrorizmu ne'ebé dadaun ne'e hala'o hela iha ita-nia rai-laran.

Terrorizmu ida-ne'e maka hanaran Governasaun Terrór. Governasaun Terrór baibain hala'o hosi Governu konstitusionál ne'ebé governa. Oinsá ita-nia governu ida-ne'e, ita haree hetan duni asaun ruma maka hanesan terrór ka terrorizmu. Haree ba ita situasaun polítika rai-laran ikus-ikus ne'e, Ita-nia ulun boot polítiku balu hahú uza asaun terrór polítika ba sira-nia interese. Loos duni katak ida-ne'e tanba la sees hosi hadau malu kadeira iha elisaun jerál 2007 ne'ebé sei mai. Prátika asaun Terrorizmu represiva ne'ebé governasaun terrór halo dadaun maka liuhosi dalan sira hanesan tuirmai ne'e:

1. Terrorizmu represiva ka babain bolu terrór hosi leten ba kra'ik ka bolu mós terrór estadu ka governu. Oinsá ita hakait ho ita nia situasaun reál rai-laran nian. Tipu terrór ida ne'e refere liu ba governu RDTL daudaun ne'e. Hakerek na'in hanesan mós sidadaun sira-seluk ne'ebé akompãna, haree no sente ba lala'ok governu ida-ne'e. Esperiénsia Hatudu katak Ita-nia ulun boot polítiku sira la hatudu sira-nia maturidade polítika hodi insulta malu. Oinsá Ita atu ko'alia midar-midar no funan-funan kona-ba demokrásia no partisipasaun polítika sidadaun nian, se Ita rasik la tau iha prátika, satán ita hatene hela maibé hasees an hodi lakohi atu hanorin ninia maktuir (apoiante sira) liuhosi dalan ne'ebé maka ita hanaran edukasaun polítika. Ka ta'uk tanba se nune'e karik sai problema boot ba sira tanba sira-nia maktuir sira sei hatene di'ak liu sira no ida-ne'e sei sai fatuk boot iha sira-nia dalan. Entaun di'ak liu ba sira hodi ignora hodi hateten naran katak ita bele manan iha elisaun jeral ne'ebé sei mai, sira hakilar ho lian makaas liután hodi dehan katak elisaun jerál maka dalan demókratiku aas tebtebes, tanba povu hotu sente livre hodi tu'u ba sira. Ka elisaun ne'e hanesan kortina de'it tanba konteúdu demokrasia maka povu hotu lá'ós hatene atu tu'u de'it maibé atu hatene la'laok polítika ne'e oinsá. Tanba ne'e maka sidadaun hotu presiza haleno an no fó sira-nia haree no hanoin ba komentáriu Sr. Prizidente nian, ne'ebé hateten, "Bainhira ita hili iha elisaun karik, la bele haree ba símbolu ka figura maibé haree ba sira-nia programa".
Tanba de'it interese polítika ne'e, sira uza lala'ok oioin hodi sori sira-nia an, ida maka halo terrór. Terrór liafuan nune'e mós terrór psikolojia. Esperiénsia elisaun jerál tinan hirak liubá sai sasin, ne'ebé pratika terrór sira hanesan: "Se partidu ida-ne'e manan karik raan sei suli, maibé lakon karik raan sei fakar, se partidu ne'e maka lakon karik sei dasa".
Oinsá ita haree fali lala'ok polítiku sira daudaun ne'e, liuliu atu besik ona elisaun jerál 2007. Liafuan la seluk la leet, la koor la seluk ita rona ho tilun no matan rasik katak uza dala idatan iha momentu rai susár ida-ne'e, hirak-ne'e maka hanesan: "la iha tan ema seluk bele ukun, se ema seluk tuku partidu ida-ne'e karik ninia liman sei tuuk no seluk-seluk tan."
Susár lahalimar duni oinsá maka mestre sira bele hanorin sira-nia alunu atu estuda no tau iha prátika kona-ba demókrasia ka polítika, bainhira mestre sira rasik maka lakohi halo tuir.
Sira konsidera lala'ok hirak ne'e sai tiha ona parte integrál hosi sira-nia vida polítika, satán sai tiha ona tradisaun polítika ida.

2. Lala'ok ida seluk hosi terrorizmu represiva maka babain governu uza autoridade sira hodi sori sira-nia an, sira-nia interese polítika. Autoridade iha-ne'e refere liu ba Polísia no Forsa Militár.
Ita hatene katak ita-nia lei-inan RDTL nian hateten katak tantu Polisía no F-FDTL nu'udar instituisaun rua ne'ebé la bele iha partidu polítiku no rona de'it ba órgaun soberanu kompetente sira, tuir lei inan no lei, no sira la bele halo intervensaun polítika naran ida. Loos duni susár tebes atu distinge loloos oinsá ba imparsialidade no intervensaun polítika ida-ne'e. Maske nune'e hakerek na'in nia haree liuliu ba prátika ka esperiénsia lala'ok moris loroloron nian. Purezemplu insidente ne'ebé rezulta violasaun direitu umanu iha loron manifestasaun ne'ebé organiza hosi Eis-komandante Falintil, L7, ita haree katak atuasaun polísia nian barakliu simu órden mai hosi ministériu interiór ne'ebé maka patraun ba governu ida-ne'e, duké orden ne'ebé mai hosi komandu Polísia nian . Ita mós rona iha autór ne'ebé mobiliza manifestante sira hodi halo manifestante hasoru manifestante ne'ebé organiza hosi Eis-Komandante Falintil, L7, nune'e mós susár tebtebes desizaun komandu polísia atu hala'o sira-nia knaar profisionál tanba intervensaun polítika hosi ulun-boot polítiku sira. Purezemplu iha insidente manifestasaun ne'ebé organiza hosi ierárkia igreja nian kona-ba kestaun matéria morál. Kazu hirak-ne'e maka ita klasifika nu'udar lala'ok tipu terrorizmu represiva ninian.
Autoridade ida-seluk maka ita hanaran F-FDTL. Ita hotu hatene esperiénsia governasaun Soeharo nian iha tempu kolonializasaun Indonézia nian, ne'ebé Golkar ho Militár ka TNI sai tiha farda armónia ida ba governu Soeharto nian. Sorti boot ita seidauk to'o situasaun ida-ne'e. Ita haree ba kazu reál militár nian daudaun ne'e, ita tenke konfesa no basa lima ba ita nia forsa F-FDTL ne'ebé nia hatudu imparsialidade no la iha intervensaun polítika ba kazu ne'ebé konsidera soldadu hamutuk ema 591 sai sivíl. Komandu F-FDTL sai profisionál hodi toma ninia desizaun, la bele iha invervensaun polítika hanesan iha PNTL. Hakerek na'in la haree ba konteúdu no hún no abut kazu ida-ne'e ninia maibé haree ba oinsá instituisaun idak-idak bele imparsiál no iha kbiit rasik atu deside tuir mandatu ne'ebé sira iha. Ida seluk maka F-FDTL halo duni ninia kompeténsia hodi hatún ninia desizaun lahó prezensa Komandante Supreme F-FDTL, Sr. Xanana nian, Oinsá ita bele ajuda ema ne'ebé morás boot atu besik mate ona hodi lori ona ba ospitál ho transporte ne'ebé iha ona (komandu F-FDTL nian), se ita hakarak sei hein transporte (Xanana) ne'ebé iha tasi-balu, ne'ebé bainhira transporte ne'e to'o karik ema ne'e mate tiha ona! To'o ba ne'e, hakerek nai'n hakarak de'it atu hateten katak nu'udar instituisaun tantu F-FDTL no PNTL tenke iha kbiit rasik nu'udar instituisaun, instituisaun rua ne'e iha kbiit nu'udar instituisaun duni no la'ós tanba forte ka iha kbiit tanba ema pesoál balu.

Ikusliu, hakerek na'in hakarak atu fó-hanoin katak molok atu ita prekupa ho terrór ka terrorizmu rejionál ka internasionál, ulukliu ita tenke prekupa ho prátika terrór ka terrorizmu iha rai-laran.

Ita hein!

Tuesday, March 21, 2006

Oinsá ita hatene loloos problema nia hun governu nian hodi responde lalais ba ezijénsia manifestante sira nian ne'ebé maka organiza hori ierarkia igreja tinan ida liubá no kompara ho ezijénsia manifestante sira hosi soldadadu F-FDTL sira-nian foinlalais ne'e!

Independénsia Timor-Leste nian nu’udar rezultadu hosi prosesu luta naruk. Ofisialmente mundu Internasionál rekoñese TL nu’udar país independente no soberanu iha loron 20, fulan-Maiu, tinan 2002. Loron ida-ne-e históriku tebetebes, no ho loron ne’ebé hanesan maka periodu transferénsia podér hosi administrasaun UNTAET nian ba Governu RDTL nian.

Esforsu barak tebtebes maka ONU halo, durante Periodu UNAMET, UNTAET, UNMISET no UNOTIL nian, liuliu apoia TL hodi harii governasaun ne’ebe di’ak, ne’ebe dala barak ita temi tiha nu’udar good governance. Ajuda mos iha area dezenvolvimentu fíziku hodi hadi’a fila-hikas uma konstrusaun ne’ebe maka hetan estraga no sunu hafoin referendu iha tinan 1999.

Ho tempu ne’ebé badak maibé ita konfesa katak ita-nia governu ida-ne’e halo ona dezenvolvimentu lubuk ida, maske hirak-ne’e seidauk bele hateten signifikante. Seidauk signifikante ne’ebe refere liu ba avaliasaun PNUD nian foinlalais ne’e (Programa Nosoins Unidas nian ba Dezenvolvimentu) kona-ba numeru ki’ak ne’ebé aumeta tan iha TL. Tanba ne’e maka ida-ne’e sei sai servisu uma nian ba governu, oinsá ita bele to’o ita-nia objetivu dezenvolvimentu nasionál maka atu hamenus numeru ki’ak no promove kresimentu ekonómiku ne’ebé ekilibre no sustentável (to reduce poverty and to promote equitable and sustainable economic growth).

Tanba ne’e maka importante atu harii kooperasaun ne’ebe di’ak entre governu no sosiedade. Partisipasaun sosiedade nian, liuliu hodi foti desizaun, hodi nune’e sosiedade sente iha resposabilidade ba rezultadu sasá de’it maka foti, tanba desizaun ne’e maka hatudu duni sosiedade nia hakarak. Atu informasaun no politika governu nian to’o ba sosiedade maka importante governu iha ninia instituisaun ida maka hanaran relasaun públika (RP).

Hanesan definisaun RP kata ho liafuan ingles Public Relation, hateten katak nu’udar siénsia ida hosi ramu siénsia komunikasaun nian. Nu’udar ramu siénsia nian maka RP la’os sai kestaun baibain maibé nia iha hanoin ne’ebé fundamentál ne’ebé bele esplika no responsável liuhosi métodu lójika. Haktuir Sukatendel (1990) iha Ardianto (2004) fó ninia definisaun ba RP maka nu’udar métodu komunikasaun hodi harii imajen pozitivu hosi instituisaun parseiru sira, bazéia ba koxiénsia hodi respeita interese ema barak nian.

Haktuir definisaun RP iha-leten, oinsá ita hakait ho situasaun real no esperiénsia governu nian. Hakerek na’in fó atensaun maka’as liu ba esperiénsia ba akontesimentu ne’ebé maka iha, liuliu ezijénsia igreja nian, liuhosi manifestasaun iha tinan ida liubá, oinsá governu nia polítika no pasu ne’ebé foti ba asuntu ida-ne’e?

Ita haree-hetan katak governu ne’ebé hanesan tafuhi tiha ninia kabeen, maibé tenke tolan fila-fali, ho ulun-fatuk toos la simu ezijénsia igreja nian, maibé ikusmai tenke simu, ida-nee hatudu governu la iha kbiit.

Frakeza ida-ne’e, loos duni tanba ho rasaun barak, hanesan ema balu hateten katak tanba governu la iha hakarak ne’ebe di’ak (good will) atu resolve problema ida-ne’e no orgullu tebetebes, maibé hakerek na’in haree liliu frakeza ida-ne’e hosi fatór seluk, maka tanba la iha komunikasaun ne’ebé di’ak.
Ema ne’ebe atu harii komunikasaun ida-ne’e maka Relasaun Públika ka RP. RP nu’udar ponte atu hatutan lian, dalan, entre governu no sosiedade (igreja). Esperiénsia hatudu katak durante igreja hato’o ninia proposta ba governu, liuhosi mobilizasaun manifestante sira, ikusliu la iha rezultadu ka pontu solusaun, tanba parte rua idak-idak mantein ho sira-nia pozisaun.

Tanba la iha RP governu nian, dala barak governu, liuhosi Xefe Estadu nian, Sr. Marii Alkatiri tenke monopoliza tiha fatin ida-ne’e. no loloos la bele akontese nune’e. (ita hotu kompriende de’it tanba ita foin ukun-an, ita hotu iha faze aprendizajen nia laran, loos ka la’e?)

Ministériu Edukasaun, liuhosi Ministru Edukasaun, kuaze la iha lian, tanba la iha RP, no liuliu nia tenke se tilun didi’ak hodi rona ba PM.

Maka hakerek na’in sujere liu atu governu ne’e iha tempu badak harii ona RP, ne’ebé maka bele servisu ho efetivu no efisiénsia. Kooperasaun no komunikasaun governu nian ne’ebé susesu ho entidade hotu maka idéntiku ho kooperasaun no komunikasaun ne’ebé susesu hosi instituisaun RP ne’e rasik.

No sai oin ida ne’ebé instituisaun RP governu nian maka ita hotu hein?

Órgaun RP tenke iha unidade komunikasaun nia okos, ninia servisu xefía hosi sekretáriu/a estadu ba área RP nian ne’ebe ketak, hanesan mós sekretáriu/a estadu obra públika no sekretáriu/a estadu ba área elektrisidade no bee moos nian. RP governu nian ho funsaun no sevisu prinsipál maka sai harii na’in imajen (image builder) governu nian. Instituisaun governu nian ida ne’ebé di’ak no hola fatin no kuda iha sosiedade sira-nia hanoin (mindset), ne’ebé fó imajen pozitivu. Imajen pozitivu ne'ebé hatudu hosi governu ba públiku, hodi nune’e, públiku bele tau ninia konfiansa ba instituisaun governu nian ida-ne’e. RP iha knaar ne’ebé fundamentál no servisu nu’udar ponte entre instituisaun governu ho ninia públiku iha ámbitu servisu ne’ebé pozitivu.

Purezemplu diskusaun kona-ba hanorin dixiplina morál iha eskola tinan ida liubá, liuliu haksesuk kona-ba dixiplina morál sai nu’udar dixiplina obrigatóriu ka fakultativu?

La iha pontu solusaun tanba de’it razaun fundamentál rua:
Dahuluk: Tanba desizaun ne’ebé foti parsiál tebetebes ka la konsulta uluk ho parte igreja. Konsultasaun ne’e tenke RP governu nian maka halo liuhosi meus komunikadu ba imprénsa (press release), konsulta ema hirak iha média hodi fó-sai ba públiku asuntu dixiplina morál hodi nune’e bele hamosu idéa públiku nian, liuliu ierarkia igreja nian hodi hetan lia ida. Tanba la iha PR governu nian ne’ebé maka bele responde ba ezijénsia igreja nian, ikusmai hosi parte ierarkia igreja nian mobiliza ema hodi hala’o manifestasaun.

Daruak: Se iha tempu ne’ebá maka eziste tiha ona RP governu nian karik, manifestasaun ne’e bele rezolve tiha iha tempu badak nia laran; signifika katak RP sei sensitiva liu ba ezijénsia igreja nian. RP governu nian sei reprezenta grupu interese sira (inerest-group), nu'udar conflic-mediation, nu'udar diretivu relasaun nian entre governu no ierarkia igreja.

Maka RP governu nian ne'ebé ita hein maka tenke iha nível jestaun ne'ebé ninia knaar hanesan Senior Vice President Director of Corporate Communication ka Corporate Secretary, bele mós iha pozisaun importante iha governu hanesan Portavós PM nian.

Kestaun interesante maka Portavós PM nian bele hamosu hahusuk maka oinsá governu presiza duni RP ka la'e?

Idéa ne'ebé iha no ideál maka RP la'ós pozisaun polítika maibé RP iha istituisaun governu nian, ninia knaar fó hatene ba públiku ho sistemátiku kona-ba polítika, planu estratejía governu nian iha aplikasaun regulamentu no ordén jurídiku sira. RP hetan knaar nu'udar sai ponte entre sorin instituisaun governu ka ulun-boot estadu nian, kona-ba informasaun ne'ebé presiza, liuliu atu harii imajen instituisaun nian no reasaun hosi sosiedade kona-ba polítika governu nian ka mosu imajen negativu (negative image).

Tanba sá maka to'o ohin loron seidauk iha RP governu nian, maka haktuir hakerek na'in nia haree, razaun sira maka:

Ida: Ita hatene katak governu ida ne'e maka governu Fretilin, entaun RP governu ida-ne'e nian, ne'ebé maka tenke ideál maka ema profesionál ka la bele iha partidu kan non partisan, susár ba governu ida-ne'e, ne'ebé xefía hosi Marii Alkatiri.

Rua: Se governu ida-ne'e maka harii duni ninia RP maka RP ida-ne'e bele dehan lia ida, isin-klamar ida ho governu, tanba nia maka sei sai nanál, ibun, tilun governu nian. Sai hahusuk boot ba governu karik, tanba governu ida-ne'e sei la simu ema RP hodi reprezenta nia, liuliu ninia segredu bele fó sai ba públiku, ida fali maka karik governu ida-ne'e egoista no orgullu tebetebes katak la iha ema ida bele ko'alia hodi governu nia naran, tanba governu ida-ne'e harii hosi ema matenek sira tantanan de'it, doutór tantanan de'it, hosi Mozambíke no Portugál ne'ebé maka xefía hosi PM Marii Alkatiri?

Liuhosi hanoin badak ida-ne'e, hakerek nain hakarak fó-hanoin no sujere de'it katak tanba elisaun jerál 2007 besik ona, entaun ita ezije ba partidu polítika sira ne'ebé de'it maka sei konkore iha elisaun ne'ebé refere, oinsá sira bele hatama sira-nia programa hodi harii RP ida-ne'e.

Ita hein!

Situasaun polítika iha rai-laran!

Uluk-nanain hakerek nai'n hato'o loron di'ak ba Ita-Boot sira hotu,

Haree ba ita-nia lala'ok polítika rai-laran ikus-ikus ne'e, ne'ebé hatudu katak ita sai uitoan ona hosi dalan demokrasía no estadu direitu ne'ebé maka konsagra tiha ona iha ita-nia lei-inan. Ema sira-ne'ebé loloos sai liman, ibun no ulun povu ninian, tantu ulun boot governu nian no partidu polítiku nomós sidadaun sivíl sira. Ha'u apresia tebes señór/a, amigo/a sira ne'ebé hakerek artigu sira kona-ba situasaun polítika Timor-Leste nian, liuliu sira ne'ebé maka hela iha Portugál. Iha oportunidade ida-ne'e, hakerek nai'n hakarak atu fó de'it ninia hanoin no haree ba asuntu ne'ebé ita-boot sira hakerek liuliu kona-ba artigu difamasaun iha kódigu penál foun Timor-Leste nian, ne'ebé dadaun ne'e sei iha Gabinete Prezidensiál nian hodi hein promulgasaun hosi Prezidente. Uluknana'in hakerek nai'n hakarak ko'alia uitoan kona-ba idéia sira la hanesan ne'ebé maihosi Governu (pro) no sidadaun sivíl no partidu pólitiku/opozisaun sira (kontra).

1. Governu: Hanesan ita-hotu hatene katak Governu nu'udar órgaun soberanu ida, ne'ebé iha responsabilidade atu hala'o no ezekuta polítiku jerál nasaun nian no mós órgaun superiór Administrasaun públika nian. Hosi responsabilidae hirak-ne'e, nia nuda'ar órgaun ida ne'ebé iha mós kompeténsia lejizlativu nian. Ho competénsia ida-ne'e, nia harii tiha lei lubun ida, ida maka lei kódigu penál. Lei Kódigu penál ne'e, namas nu'udar asuntu importante ba ema lubun boot (governu) no lubun ki'ik (sosiedade sivíl plus partidu polítiku (opozisaun) plus igreja) ne'ebé hotu-hotu sente la'os de'it tanba hakesi ho direitu ne'ebé maka konsagra iha konstituisaun maibé mós konsagra iha idak-idak nia fuan ne'ebé maka hanaran konxiénsia morál. Ha'u fó basa liman maka'as ida ba governu, tanba nia iha duni kbiit maske nato'on hodi harii lei ida-ne'e. Ho hanoin ne'ebé la hanesan liliu maihosi ema lubunki'ik sira, governu ho ninia razaun katak lei ida-ne'e, liuliu artigu difamasaun bele garante ema hotu nia direitu, liuliu direitu ba naran di'ak, reputasaun no dignidade.

2. Autarkía (Sosiedade sivíl, partidú polítiku no igreja): Nu'udar rai ne'ebé adota tiha sistema demokrasía (maske terminolojía foun maibé loloos ita, no ita-nia ema sira uluk-uluk hatene oinsá moris haktuir hahalok no hanoin demokrátiku). Ema lubun ki'ik ida-ne'e iha papél importante hodi harii sistema governasaun ne'ebé di'ak. sistema governasaun di'ak katak komponente hotu-hotu, inklui ema lubun ki'ik ne'e, sira-nia partisipasaun, liliu partisipasaun foti desizaun. Partisipasaun em lubun ki'ik ida-ne'e ninia desizaun kona-ba artigu difamasaun ne'e oinsá? Loos duni katak sira la iha kompeténsia lejizlativu nian hodi halo lei ida-ne'e, maibé sira mós iha kontribuisaun ho hanoin no krítika ne'ebé konstrutiva, oinsá maka harii lei ida ne'ebé haktuir duni isin-klamar povu ida-ne'e nian. ka haktuir klamar-isin governu nian ka ema lubun ki'ik nian? Liuhosi haksesuk entre ema lubun hirak ne'e, hakerek nai'in haree-hetan tiha musan importante ne'ebé sai hanesan tali ida ema lubun hirak ne'e hodi dada bá-mai, sira-ne'e maka tatuir:

pro-kontra kona-ba artigu difamasaun, difamasaun ne'e tama iha Lei kódigu penál ka Kódigu sivíl? Tuir hakerek na'in, hanoin katak iha rai barabarak, rai balu, sira-nia sistema jurídiku kosidera difamasaun tama iha prosesu penál no balu seluk konsidera difamasaun tama iha prosesu sivíl. Ne'e duni ba Timor-Leste la iha problema, bele tama iha prosesu sivíl ka penál. Hahusuk maka ita tenke tetu, nu'usa maka tama iha prosesu penál ka sivíl. Governu ne'ebé orgaun lejítima, no hetan konfiasa liuhosi prosesu demokrátiku ida (elisaun) katak povu maka tu'u no hili sira, entaun governu tenke uza sasukat (kbiit) povu ninian. Autarkía (ONG, sidadaun sivíl) sira karik hodi povu nia lian (lia-tutan na'in), entaun sira mós tenke uza sasukat povu ninian. Hakerek na'in lia-ida ho Sr. Prezidente ne'ebé konsidera difamasaun ne'e tama iha prosesu penál ho razaun maka tuir mai ne'e: Hanesan ita-hotu hatene katak dadaun ne'e mundu fahe tiha ba grupu rua; ida maka hanaran WEG (World Economic Group) ka Grupu Mundu Ekonómiku aliás kapitalista, ida fali hanaran WSG (World Social Group) ka Grupu Mundu Sosiál aliás sosialista. Idiolojía ida-ne'e la'ós hela metin iha nia fatín politíka nian maibé nia mós hakuak no hakahur an iha área hotu-hotu. iklui área Justisa nian. Hanesan ita-nia lei na'in balu hateten katak atu buka justisa iha dalan barak, nu'udar sidadaun ne'ebé hatene di'ak katak justisa ne'e babain ba sira maka liuhosi dalan ida ne'ebé temi nu'udar tribunál. Sentensa dahikus tribunál nian sei tetu barak no dia'k liu ho kapitál (osan) no polítika (CAVR no dadaun ne'e CVA karik?). Entaun oinsá ita tetu ho povu nia kbiit, povu ne'ebé la iha kbiit finanseiru no la iha konfiansa politika ho politiku balu (maske dala ruma sira tenke bosok, maibé ita tenke konfesa duni katak ida-ne'e maka sorin rua hosi natureza ema ninian). Ho sasukat hirak-ne'e maka hakerek nai'in ho pesoál konsidera defamasaun ne'e tama iha prosesu penál ka kriminál. Karik balu sei husu, ida-ne'e karik sei fó vantajen boot liu ba governu?; bele hametin no sori di'ak liután governu hosi ninia kbiit (Podér). Loos duni ita dala ruma kahur sasán sira hanesan salada. Hakerek na'in fó ninia komentáriu badak ida ba:

governu: Maske hakerek na'in seida'uk fiar 100% ba governu tanba la iha esperénsia atu bá tuur iha governu ka sai polítiku ida karik. Ha'u hanoin sira iha sorin rua, ne'ebé sorin ida, nu'udar ema polítiku ne'ebé di'ak tenke haktuir banati Aristotele nian, ne'ebé maka nia dehan katak: "nu'udar polítiku na'in ka kaer órgaun polítika nian ka nu'udar orgaun polítika ne'ebé soberanu, iha ninia objetivu ne'ebé aas no sagradu, ne'e maka atu halo povu ninia moris sai di'ak." Ne'e duni iha sorin ida-ne'e ha'u fiar katak ita-nia governu ne'e la'o tuir dalan ida-ne'e. Sorin seluk sai hanesan hahusuk boot (bele ka la'e), hakerek na'in ladún fiar ka pesimista uitoan bainhira atu ko'alia kona-ba asuntu polítika. Dala ruma Polítiku sira hateten katak ema ne'ebé nunka sai polítiku nia sei la kompriende saiida maka polítiku sira hakarak. Tanba ne'e maka bele governu uza oportunidade ida-ne'e (lei difamasaun) hodi sori ninia an hosi krítika? ka hahalok la respeita ema ninia dignidade. Akontese nun'e karik, governu sei hateten adeus ba ema lubun ki'ik sira hodi hateten:
"imi la iha faktu, maske imi iha osan ba karik maibé imi la iha faktu entaun adeus! Imi la iha faktu, maske imi nia loos ba karik, maibé imi la iha faktu, entaun adeus"!

Entaun faktu ne'e maka saida loos? Faktu ne'e nia folin aas tebetebes! tanba ne'e, faktu ne'e dala barak tenke sosa hó matenek, podér no osan. loos duni faktu ne'e hatauk ita, hanesan ita mateklamar ne'ebé hatauk ita. Ba sira ne'ebé iha kbiit ona karik sei susár lahalimar atu hetan buat ida-ne'ebé hanaran faktu, satán ba ita povu ne'ebé la iha matenek, podér no osan.

Sosiedade sivíl sira: Ha'u apresia tebes kompromisu sosiedade sivíl nian, partidu polítika no igreja nian. Loloos ne'e ita mós tenke simu ho laran-di'ak no ho hanoin ne'ebé di'ak ba inisiativu governu nian hodi harii lei Kódigu penál (inklui artigu difamasaun) ida-ne'e. Ida-ne'e hakerek na'in la haree hetan katak hamate demokrasía maibé oinsá atu respeita ema nia direitu. respeita ema nia direitu katak respeitu ema nia dignidade ka naran di'ak. Ida-ne'e hanesan meus no instrumentu importante ne'ebé hodi bele respeita malu. Hahalok no hanoin respeita malu ida-ne'e la'os foin ita sai tiha sidadaun RDTL maka ema mai hanorin ita maibé, ida-ne'e ita hamoris nanis ona liuhosi edukasaun no sosializasaun dezde ita moris.

Ba Jornalista sira; loos duni katak, lahó Jornalista (nune'e mós ninia meus sira), maka sei la iha demokrasía, ne'e signifika katak, laiha iha meus komunikasaun nu'udar ponte no manu talin entre ema ulun boot no sidadaun sira (entidade sira hotu). Ikusliu, sei la iha asesu ba informasaun. Tanba ne'e, meus informasaun sira, hanesan meus emprénsa no elektróniku sira, nune'e mós ninia ajente sira hanesan jornalista sira hetan fatin importante no sasukat determinante ida iha vida demokrasía. Naran katak bainhira sira (jornalista) hala'o sira-nia knaar tenke haktuir banati deotolojía jornalizmu nian, loos duni sira iha direitu ba liberdade ba hakerek ka hateten nian ba públiku kona-ba asuntu ruma, maibé sira mós iha responsabilidade no devér ba sasá de'it maka sira hakerek no ko'alia tiha ona.

Ikusliu, ba entidade sira hotu, liuliu sira-ne'ebé maka la'ós de'it atu justifika sira-nia aan tanba lejítima liu, maibé importante liu maka iha vontade hodi haksesuk no esforsu hodi rezolve duni ba povu nia interese, no tenke hatene sira-nia an loloos, tau sira-nia aan loloos.

Atu ramata artigu ida-ne'e, ha'u bele empresta Sr. Prezidente Xanana nia liafuan katak: "Se karik nu'udar partidu hatudu duni sira nia an nu'udar partidu, labele sai fali hanesan ONG".

Entidade hotu bele fó liman ba malu ba dezenvolviventu nasionál nia interese, ita hein!