Labele sai de’it mehidór maibé sai mós realizadór?

Iha loron 16 Dezembru 2009, ami bá halimar iha belun ida nia uma. Bainhira ami ko’alia halimar hela, belun ne’e loke filme ida ho nia títulu 2012. Lala’ok filme ne’e maka kona-ba mundu nia rohan iha tinan 2012. autór hosi filme ne’e maka Roland Emmerich. Entre ema sira ne’ebé maka haree filme ne’e, iha mós tiu ida ho naran Jacinto. Tiu Jacinto ne’ebe foin loron rua hela ida Dili. Nia tun mai Dili atu haree nia oan-feto ne’ebé moras.

Hafoin filme ne’e ramata, tiu Jacinto hateten nune’e: “kualkér filme ida, ha’u sei la fiar ona”. Nia mos hatutan liutan hodi dehan: “ha’u la fiar, saida maka mundu sei ramata iha tinan 2012, maibé oinsá maka sira bele halo ona nia filme?”

Liafuan Tiu Jacinto sai interesante tebetebes atu ita hotu lehat hamutuk. Hakerek-na’in haree-hetan katak durante ne’e tiu Jacinto fiar katak filme sira hotu ne’ebé nia haree ne’e tebes ka reál. Halo duni sentidu katak la’ós Tiu Jacinto de’it, ema ida ne’ebé mai hosi foho, no kuran tebetebs koñesimentu ba asuntu hirak-ne’e, atu dehan katak ba sé de’it mós filme ne’e seidauk bele konvense ema.

Buat ne’ebé iha Jacinto nia kakutak maka ta’uk ho dúvida. Ta’uk tanba filme ne’e hatudu oinsá mundu ne’e ramata inklui ema nia vida. Dúvida tanba bele la akontese, hanesan dúvida ne’ebé nia iha kona-ba filme ida-ne’e, maske nune’e, la taka dalan katak sei bele mós akontese.

Ta’uk ho dúvida Tiu Jacinto nian, lori ita hotu hodi fó-hanoin hikas kona-ba tinan 2012. Ta’uk ho dúvida Tiu Jacinto nian iha filme ne’e hanesan mós ta’uk no dúvida ema timoroan balu nian kona-ba elisaun Jerál ne’ebé sei hala’o iha 2012. Ta’uk tanba hanesan sira haree filme moris 1975 no 2006 nian. Dúvida tanba promesa polítika bele realiza bele mós la realiza.

Tanba ne’e, ba Timoroan hotu haree didi’ak ba lala’ok filme polítiku sira nian. Ita-nia Polítiku sira agora mos sai matan-dook, bainhira kalan sira toba no mehi, entaun iha loron sira bele si’ik ona saida maka sei akontese iha tinan 2012.

Liuliu ba ita-nia emboot sira, atu sira mehi karik tinan 2012, mehi netik ba povu nia moris, la signifika atu moris de’it maibé moris di’ak. Labele sai de’it hanesan matan dook falsu. Nu’udar ezemplu: Lakohi simu karreta tanba razaun povu sei ki’ak maibé iha kotuk simu fali; loos duni katak buat rua ne’e diferente. Entaun desizaun ne’e reprezenta prinsípiu igualdade? Ha’u hanoin loos, tanba ne’e hatudu parte ida proibisaun ba diskriminasaun no buat-seluk obrigasaun ba diferensiasaun. To’o ba iha-ne’e la iha dúvida, maibé kestaun maka bainhira ita ko’alia igualdade ita mós la bele haluha justisa, ne’ebé iha-ne’e ita haluha valorasaun substansialidade. Ezemplu seluk maka kona-ba konsesaun obra públika ba entidade privada nu’udar ezemplu projetu pakote referendum ne’ebé hateten povu nia osan atu hadi’a povu nia moris, maibé iha realidade benefisia de’it ema balu, aat liután osan povu nian ne’e soe arbiru de’it tanba projetu hirak-ne’e la iha kualidade. La iha kualidade tanba dala ruma ita bele konsidera situasaun sira-ne’e hanesan diskrisionaridade la própria. Nu’udar ezemplu diskrisionaridade téknika hosi parte governu nian, liuliu ministériu infraestrutra nian. Halo desizaun lahó baze estudu préviu kona-ba natureza téknika nian no la tuir kritériu ne’ebé hasai hosi normas sira téknika nian.

Ita iha tempu ne’ebé limitadu tebetebes ka iha de’it tinan rua, tanba ne’e ba sidadaun hotu haree ba filme hirak-ne’e didi’ak no prepara an hodi hasoru tinan 2012, nune’e mós ba emboot sira ne’ebé mehi no si’ik saida loos maka sei akontese iha tinan 2012. Hodi nune’e, bainhira mundu ne’e maka ramata duni iha tinan 2012, ita hotu prepara an ona no ita hotu sei haklaken ita-fiar katak sei iha moris rohan-la’ek hafoin ita-nia mate iha mundu ne’e. Pasajen moris ida ne’e fó-hanoin mai ita katak bainhira ita moris mai ita la lori buat ida, nune’e mós bainhira ita fila ba mundu seluk. Dala ida tan preparaan an, la bele hanoin de’it tinan infraestrutura maibe tinan esprituál nian mós, atu nune’e labele ikusmai hateten lia “arrepende”.

Ita hein!