LISAUN NE’EBÉ IHA VALÓR LIU MAKA APRENDE HOSI SALA
Bainhira ita halo buat ida, iha posibilidade ita halo sala ruma. Bainhira ita halo sala, ida-ne’e maka lisaun ne’e iha valór liuhotu. Tanba ita iha oportunidade atu aprende buat ruma. Ita konfesa ita-nia sala, lehat ita-nia konxiénsia ba sala hirak-ne’e to’o klean. Hateten sai sala hirak-ne’ebé ita halo. Sala hirak-ne’e maka sei sai nu’udar profesór estraordináriu ida.
Iha polítika, iha buat ida-ne’ebé ita hanaran luta ba podér. Iha nasaun demokrátiku, governu ne’ebé ukun sei uza dalan oioin atu sori sira-nia an ka podér ukun nian. Iha sorin seluk, opozisaun sira mós uza dalan oioin atau hada’u podér ka hamonu podér hosi governu ne’ebé ukun. Relasiona ho krize polítika militár iha fulan-Abríl, tinan 2006 liubá, polítiku sira hahú hatudu liman-fuan ba malu, du’un malu no fó sala ba malu. Sira ida-idak sori sira-nia an no justifika sira-nia an nu’udar sala la’ek. Povu inosente sira sai bilán hodi husu ba sira-nia an rasik: “polítiku sira hotu liman moos karik, sé loos maka halimar iha senáriu krize ne’e ninia kotuk? la’ós sira-nia sala karik, sé nia sala fali?” Hahusuk povu inosente ne’e nian to’o ba hakerek ninia ne’on hakarak lehat jogu polítika du’un malu maka tuirmai ne’e:
1. Governu.
Governu daudaun ne’ebé ukun hosi partidu FRETILIN hetan raratan krítika no presaun maka’as hosi entidade barak, liuliu partidu opozisaun sira, relasiona ho polítika governu nian ba kazu petisionáriu no Alfredo nian. Opozisaun sira argumenta katak kauza krize ne’e maka Governu. Tanba governu halo polítika ne’ebé neineik no sala, ikusmai hamosu krize boot ida-ne’e. Opozisaun sira hatudu liman-fuan ba partidu FRETILIN hodi dehan: “Lu-Olo ninia lakon iha fila daruak hahilik prezidensiál ne’e hanesan lisaun ida ba partidu FRETILIN, sira bele aprende hosi sira-nia hahalok arrogánsia durante ukun iha tinan
Liuhosi hahalok du’un malu, fó sala ba malu no hotar malu ne’e, hakerek-na’in hakarak hateten de’it; hosi sorin ida partidu FRETILIN tenki simu duni liafuan krítika harii sira, liuliu ba ninia polítika ne’ebé sala durante sira-nia ukun besik tinan
- Lu-Olu no ninia kamarada sira hosi Partidu FRETILIN tenke simu rezultadu fila daruak hahilik prezidensiál ho maturidade no dignidade. Selae, bainhira sira la simu no halo runguranga karik, ema barak sei lakon liután konfiansa ba nia no ikusliu ema hirak-ne’e sei bá julga nia liuhosi elisaun lejizlativa ne’ebé sei mai hodi fó votu ba partidu seluk. Ho hahalok simu rezultadu ida-ne’e, partidu FRETILIN la’ós de’it aprende hosi sala ne’ebé sira halo, maibé fó mós ezemplu di’ak ba partidu sira seluk.
- Konflitu uma-laran Partidu FRETILIN nian entre grupu rua ne’ebé hanaran Grupu FRETILIN renovadór ka mudansa no FRETILIN Maputu. Grupu rua ne’e iha lia naksalak liuliu kona-ba estrutura partidu nian. Haktuir FRETILIN renovadór lia-naksalak ne’e mosu tanba sira lakohi atu volante karreta Partidu FRETILIN nian ne’e Marii Alkatiri de’it maka kaer. Hahalok aprende hosi sala ne’e, Partidu FRETILIN hakarak fó fali anin malirin ba FRETILIN renovador ka mudansa sira, liuhosi sira-nia polítika atu hala’o kongresu estraordináriu ida. Polítika ne’e foti ho ninia objetivu atu hakuak fila-fali FRETILIN renovadór ka mudansa sira hodi hakat ba Elisaun lejizlativa ne’ebé iha ona odamatan oin.
- Kazu signifikante rua maka kazu petisionáriu no Alfredo nian ne’ebé mós hanesan ai-hun boot ne’ebé hanetik Partidu FRETILIN ninia dalan hodi bá to’o sira-nia mehi atu manán elisaun prezidensiál foin lalais liubá ne’e. Ho lisaun rua ne’e, ita haree-hetan oinsá polítika governu nian atu servisu hamutuk ho instituisaun estadu sira-seluk atu rezolve kazu hirak-ne’e ho dalan diálogu.
Haree-ba lala’ok aprendisazen hosi lisaun hirak-ne’ebé temi tiha iha letenbá, hakerek-na’in iha fiar nato’on katak bainhira Partidu FRETILIN hakarak aprende duni hosi sira-nia sala hirak-ne’e, maka la taka posibilidade atu manán fila-fali konfiansa povu nian. Ida-ne’e iha dalen indonézia hateten “Kekalahan adalah kemenangan yang tertunda”. Bainhira la manán iha periodu ida-ne’e karik, hein bele manán iha periodu ne’ebé sei mai.
2. Partidu opozisaun Sira
Opozisaun sira tenke servisu maka’as liután atu kompete ho partidu FRETILIN ne’ebé maka ukun daudaun ne’e, liuhosi dalan demokrátiku ne’ebé ita-nia estadu direitu nian ka estado de direito hafudi. Oportunidade di’ak ba opozisaun sira atu foti mós lisaun hosi ema seluk ninia sala. Loos duni ita nia estadu direitu demokrátiku presiza opozisaun ne’ebé forte. Governu ne’ebé ukun tenke respeita mós prinsípu aas sira opozisaun nian, prinsípiu ida maka fabilizmu. Fabilizmu ne’e hakarak hatebes katak demokrasia ninia haree ba sala no iregularidade maka posibilidade ne’ebé aas prátiku podér nian. Tanba ne’e maka krítika no opoziaun tenke sai permanente iha moris demokrasia. Fabilizmu maka filozofía ne’ebé hakarak prevene lia-loos no podér absolutu hodi hatebes katak ema no podér maka iha poténsia halo sala. Tanba ne’e maka krítika kona-ba lia-loos no podér tenke nakloke no bainhira de’it bele lehat no hateten sai bainhira halo sala duni. Demokrasia tenke hamriik duni iha prinsíu ida-ne’e ninia leten.
Ho ida-ne’e maka husu opozisaun sira la bele hatene hatudu de’it lima-fuan ba partidu FRETILIN. Hahalok sira du’un malu, fó sala ba malu no hotar malu la refleta ba moris polítika opozisaun nian. Nune’e mós dala barak krítika opozisaun nian la’ós harii nian, satán ho situasaun krize ida-ne’e sira la fó-tulun krítika hadi’a nian ba governu nu’udar jerente konflitu nian (Conflict Manager) maibé sira sai tiha fali nu’udar meiu hanaruk liután konflitu ida-ne’e.
Moluk hakotu artigu ne’e hakerek-na’in husu ba opozisaun sira katak sira iha oportunidade di’ak atu foti mós lisaun hosi sala ne’ebé partidu FRETILIN halo tiha ona.
Tuir hakerek-na’in ninia haree katak hahilik lejizlativa fulan-Juñu ne’ebé sei mai, la iha partidu ida maka sei manán ho votu maioria. Ida-ne’e signifika katak atu manán iha hahilik ne’e partidu balu tenke halo koligasaun. Partidu koligasaun ne’ebé manán sei halo kompromisu polítika oioin. Haree ba ita-nia nivél maturidade polítika ulun-boot nian ne’ebé mínimu tebetebes no lala’ok polítika rai-ódiu no hatudu liman-fuan ba malu ne’e, hakerek-na’in haree katak hafoin hahilik lejizlativa sei mosu situasaun susár; liuliu ho sistema multi partidáriu ne’ebé ita-nia estadu hafudi tiha, iha tendénsia atu halís liu ba podér iha órgaun lejizlativa, tanba ne’e maka órgaun ezekutivu sei fraku no laran rua-rua atu foti disizaun ruma tanba la iha partidu ida maka forte nato’on atu forma governu ida.
Maske nune’e, iha sorin seluk ita fó basa liman ba opozisaun sira tanba ho sira-nia kna’ar boot ne’e maka sori ita-nia demokrasia hosi tatera maioritáriu foin lalais ne’e. Partidu polítika ne’ebé de’it maka manán la bele gaba an tanba sira lejítima sira-nia an katak povu maka tu’u sira. Tenke muda polítiku sira-nia hanoin katak ho sira-nia manán ne’e la’ós povu entrega sira-nia soberanía ba orgaun ne’ebé sira ka’er, tanba órgaun reprezentativu polítika ne’e temporária maibé soberania povu ne’e permante. Polítika ulun-boot sira-nia daudaun ne’e maka hakarak buka, hadau no fahe malu kadeira de’it, sira hatene fó sala ba malu de’it hodi argumenta katak povu nia votu iha hahilik ne’e hanesan julga sala ba partidu ne’ebé maka lakon. Tanba ne’e hakerek-na’in husu ba povu katak pelumenus iha dalan tolu oinsá ita sei bá julga sira maka tenke liuhosi: debate akadémiku kona-ba kestaun polítika, distribuisaun podér no hahilik.
Haree ba ita-nia hahilik lejizlativa ne’ebé iha odamatan nia oin ona, hakerek-na’in husu atu ita labele bá hili tuir ita-nia emosaun maibé tuir ita-nia kakutak ka rasiosínu, atu nune’e iha loron ikus la du’un malu dala ida tan, sesé maka sala no la’e.
Ita hein!
Posts
No comments:
Post a Comment