Sé maka sei sai Prezidente ba períodu 2007- 2012?
Haree ba ita-nia festa demokrasia ne'ebé besik daudaun ona, tanba ne'e, liuhosi artigu ida-ne'e, hakerek-na'in hakarak si'ik uitoan sé maka sei sai prezidente foun ba període 2007 t-2012 nian. Hakerek-na'in interesante ho sondajen votu liuhosi mensájen badak (SMS) No telefone ne'ebé maka daudaun ne'e hala'o hosi jornál Suara Timor Lorosae ba kandidatura prezidensiál Repúblika nian. Loron ohin, 13-03-07, maka loron dahikus sondajen nian, ne'ebé entre kandidatura hirak-ne'e hetan númeru votu hanesan tuirmai ne'e. Lu-Olo hetan votu 808 , Avelino votu 280 , Xavier votu 69 , Tilman votu 24 , Lucia votu 195 , Horta votu 704 , Carrascalão votu 59 no Lasama votu 528 . Haree ba númeru votu ne'e, Lu-Olo maka hetan votu a'as liu. Sai hahusuk ba ita hotu, ho rezultadu ida-ne'e, karik hanesan sasukat ida ba rezultadu loron elisaun ne'ebé sei mai?
Loos duni ita-nia estadu ne'e, estadu demokrátiku; ne'ebé ho ninia konseitu katak estadu ida-ne'e lejítimu tanba hetan konfiansa hosi povu liuhosi elisaun. Ho lian seluk bele mós hateten hosi povu ba povu. Iha biban ida-ne'e, hakerek-na'in hakarak hafahe povu TL ne'e ba grupu rua. Grupu ida maka povu TL ne'ebé la iha koñesimentu ka koñesimentu kuran liu kona-ba sira-nia direitu polítiku, lala'ok polítika governu no estadu nian inklui lala'ok polítiku sira-nian. Grupu rua maka povu TL hirak-ne'ebé iha ona koñesimentu nato'on kona-ba sira-nia direitu polítika, lala'ok polítika governu no estadu nian inklui lala'ok polítiku sira-nian.
Sasukat saida sasá de'it maka povu TL haree-hetan, hanoin, tetu, lehat rasik ho loos no moos kandidatu Prezidente hirak-ne'e? Iha oportunidade ida-ne'e, hakerek-na'in hakarak tetu ho si'ik de'it kandidatu na'in tolu ne'ebé maka hetan númeru boot iha sondajen iha leten; maka hanesan Lu-Olo, Ramos Horta no Lasama.
Ho kandidatura na'in-tolu ne'e, matan-dook lee-na'in sei bá si'ik pontu hirak maka tatuir:
1. Rezultadu sondajen ne'ebé fó-sai tiha ona iha leten, bele mai hosi ema Timoroan hirak-ne'ebé barakliu hela iha Dili, Timoran ne'ebé iha telefone ka telemóvel, bele mós mai hosi Timoroan ne'ebé hela iha foho (iha fatin ne'ebé de'it, iha Timor laran la inklui Dili) ka iha tasi-balu; maske nune'e bele hateten ho númeru ki'ik tanba kuran asesu ba informasaun no meiu komunikasaun, bele mós mai hosi ema estranjeiru tantu hela iha Timór ka iha rai-liur tanba sira-nia apoiu morál ba kandidatu hirak-ne'e, ikusliu númeru votu ne'e bele la kredíbel; tanba numéru ne'e, bele aumenta de'it hosi ema ne'ebé halo sondajen, ka bele mós ema telefona ka haruka mensájen badak (sms) dala rua ka liu. Ho pontu hirak-ne'e, bele hateten katak ema hirak-ne'ebé haruka mensájen ka telefone ne'e maka hirak-ne'ebé iha koñesimentu nato'on kona-ba kandidatura ne'ebé sei bá hili. Oinsá ba ema sira ne'ebé la partisipa direita ka la direita iha sondájen ne'e?
2. Karik ema ne'ebé partisipa iha sondájen ne'e maka barakliu iha Dili, entaun iha foho karik sei fó sira-nia votu ba kandidatura na'in-tolu maka hanesan tuirmai ne'e:
a. Lu-Olo: sei hetan votu aas nafatin; bazeia ba; ida: rezultadu elisaun xefe-suku ne'ebé foinlalais hala'o tiha iha tinan kotuk ne'ebé ho ninia distánsia tempu ne'ebé badak ka sei besik liu. Rua: Haree hosi atividade konsolidasaun Partidu FRETILIN nian foinlalais ne'e, ne'ebé hala'o iha rejiaun ha'at iha territóriu hotu TL nian, ne'ebé partisipa hosi simpatizante ho militante FRETILIN nian ho númeru aas ka barak. Tolu: Apoiu polítika ne'ebé fó hosi Kordenadór CPD-RDTL nian, Sr. António Aitahan Matak. nia hateten katak: "Tinan kotuk membru CPD-RDTL la ba rejista no la vota, maibé tinan ida-ne'e, ha'u hodi Grupu CPD-RDTL nian naran husu ba membru hotu atu fó imi-nia votu ba FRETILIN". Haat: Polítika governu nian ne'ebé atu hadi'a di'ak liután moris funsionáriu estadu nian liuhosi orsamentu retifikativu ne'ebé hetan tiha ona aprovasaun hosi parlamentu foinlalais ne'e, ne'ebé funsionáriu hirak-ne'e, barakliu karik fó sira-nia votu ba FRETILIN. Lima: impaktu konflitu, liuliu rumór lorosa'e-loromonu, maluk barak hosi parte lorosa'e ne'ebé sai vítima liuliu tanba lakon sasán hanesan uma hetan estragu ka sunu; barak hosi sira sei fó sira-nia votu ba FRETILIN, ho sira-nia argumentu katak grupu kriminozu sira ne'ebé sunu no estragu sasán hirak-ne'e hetan apoiu hosi ema opozisaun balu. Ne'en: maske rumór lorosa'e-loromonu halo ema hosi parte rua ne'e haree malu laran la moos, maske nune'e ema barak, liuliu iha foho sei iha sentimentu istóriku maka'as ba FRETILIN, ho sira-nia argumentu hateten katak "FRETILIN maka liberta ita-nia rai, ami isin-klamar FRETILIN nafatin, ami sei FRETILIN tanba FRETILIN seidauk kumpri ninia promesa hotu".
b. Ramos Horta: Kandidatu ne'ebé karik sei hetan númeru votu hanesan rezultadu sondájen ne'ebé fó-sai iha leten ka atu hateten katak nia sei hetan votu menus hosi Lu-Olo nian, haktuir; Ida: Horta sei hetan votu barakliu maihosi ema Timoroan ne'ebé iha koñesimentu nato'on kona-ba polítika Horta nian, inklui relijozu-relijoza no sosiedade sivíl balu, nomós ema hirak-ne'ebé independente ka la iha partidu. Sira hatene katak Horta ema ida independente, la sadere an ba partidu ida, diplomata matenek ida ne'ebé ema hotu-hotu rekoñese, aman diálogu no rekonsiliasaun nian; ninia fini hirak-ne'e ita haree-hetan tiha ona ninia rezultadu liuhosi nobel pas nian no hamenus intensidade krize hafoin Marii tun hosi ninia pasta Primeiru Ministru. Rua: Oinsá kona-ba povu ne'ebé la iha ka kuran informasaun kona-ba lala'ok polítika rai-laran daudaun ne'e? ema ne'ebé simpatia ba Alfredo no Petisionáriu sira sei la fó sira-nia votu ba nia, tanba ho sira-nia argumentu katak nia maka haruka Forsa internasionál sira ba kaer no oho Alfredo ho ninia grupu sira no petisionáriu sira. Tolu: povu iha foho; uitoan maka sei vota ba nia, liuliu simpatizante no militante UNDERTIM nian no balu fali hosi ema hirak-ne'ebé hanaran an FRETILIN mudansa no balu fali hosi partidu opozisaun sira-seluk.
c. Lasama: hanesan rezultadu sondájen ne'ebé hatudu iha letan, karik númeru votu Lasama nian sei menus liu tan kompara Horta nian. razaun hirak-ne'e maka tatuir; ida: haree ba atividade partidu nian tantu iha Dili no foho, ema uitoan de'it maka partisipa ka atu hateten de'it katak simpatizante no militante ho númeru ki'ik kompara ho FRETILIN nian. Rua: ema barakliu sei vota ba nia maka sira-ne'ebé sente hetan deskriminasaun tantu direita no la direita tanba polítika governu daudaun ne'e nian, ne'ebé maka governa hosi FRETILIN; liuliu joven ne'ebé maka hetan edukasaun iha tempu indonézia nian maibé la hetan servisu, ida fali tan maka matenek timoroan sira, purezemplu; sira ne'ebé maka ramata sira-nia estudu, balu lisensiadu, balu fali doutór hosi sistema edukasaun indonézia nian maibé la hetan servisu, bele mós tanba sira la liu iha ezame ba servisu nian ho razaun la'ós FRETILIN nia ema, ka la hatene lian Portugés. Tolu: Tanba kandidatu Prezidente barak mai hosi partidu opozisaun nian, ida-ne'e signifika votu ne'e sei fahe ketak-ketak.Tolu: Haree ba krize ne'e, liuliu problema Alfredo no petisionáriu nian, se kompara de'it kandidatura na'in-tolu ne'e, entaun ema hirak-ne'ebé simpatia ka fó solidariedade ba Alfredo no petisionáriu sira, ema hirak-ne'ebé sai vítima no sente hetan diskriminasaun tantu direita no la direita hosi polítika governu nian (FRETILIN); sira sei vota ba Lasama, maske nune'e númeru ne'e sei menus kompara ho Lu-Olo nian.
Haree ba pontu hirak iha letenbá, kurakuran hakerek-na'in si'ik Lu-Olu sei bá manán iha elisaun ne'ebé sei mai. Maske nune'e, hakerek-na'in sujere de'it ba Timoroan hotu, atu lehat no tetu didi'ak kandidatu ne'ebé maka sente merese duni atu Ukun ita-nia rai ida-ne'e, liuliu ukun ho domin no pas. Husu ba ema Timoroan hotu tenke hala'o imi-nia direitu votu ho demokrátiku, liuliu imi-nia votu la bele sosa ho osan ka sasán. Husu ba observadór sira hotu atu haree no tau-matan didi'ak lala'ok elisaun nian. Hatebes Instituisaun ka komisaun hirak-ne'ebé organiza festa demokrasia ida-ne'e tenke hatudu sira-nia kredibilidade; liuliu tenke independente. Ho nune'e de'it maka ema hotu sei simu rezultadu ne'e ho liman-rua no kontente. Viva festa demokrasia.
Ita hein!
Monday, March 12, 2007
Subscribe to:
Post Comments (Atom)
7 comments:
Ba hau nia amigo Timor.
Hau sente interessante teb-tebes le ita bot nia artigos kona ba situasaun Timor nian.
Hau nia interesse laos deit ba ita bot nia ideias hirak nebe progessivo teb-tebes, maibe maneira ita bot expressa ita bot nia a'an iha lia fuan Tetun ida ke dia teb-tebes.
Hau uluk hakerek hau nia tese ba hau nia licenciatura kona ba Morgologia Tetun nian e hau hakfodak kuando hau hare termos Tetun barak mak ita bot usa iha ita nia artigo ne'e.
Embora hau hare katak ita bot nia Tetun diak los ona, ho pontuasoens barak mak interesante teb-tebes, maibe hau hare iha lia fuan balu mak ita tenki hare atu usa oin sa.
Hau fo exemplo:
Lia fuan ´la´ nunka bele hamrik mesak hanesan ita hakerek ´la kredibel´. Kuando lia fuan ´la´ hamrik mesak, nian tenki hakerek hanesan ´lae´. Kuando lia fuan ´lae´ ita usa atu expressa negativu, entaun lia fuan ´lae´ neé muda ba ´la´ hanesan iha lia fuan ´lakohi, lakona, lakanek, etc´. Nune'e duni, se ita hakarak adapta liafuan ´kredibel´ ba ita nia lian Tetun, ita bela hakerek ´lakredibel´. Se lae ita bot tenki usa ´lae kredibel´ tanba lia fuan ´la´ labele hamrik mesak.
Lia fuan ´ne'ebé´ hanesan ita usa ho asentus, hau bele explika hanesan tuir mai: Lia fuan ´ne'e´ kuandu hamrik mesak, ita bele hakerek ´ne'e´ maibe kuandu iha exemplo ´ne'ebé´ nia tenki hakerek ´nebé´. Bele usa ho asento, hanesan mos lalika usa ho asentu.
Iha termus barak mak hau hanoin ita bot lalika hakerek tutan malu. Por exemplo:
´barak liu´ laos ´barakliu´
´mai husi´ laos ´maihusi´
íkus liu´ laos ´ikusliu´
Hau nunka rona lia fuan ´tatuir´, maibe termo ida ne'e diak tebtebes atu haburas liu tan ita nia lia Tetun.
Hau nia lia fuan maka ne'e deit. Hau laintende atu ofende ita, maibe oinsa ita buka hamutuk atu hariku liu tan ita nia lian Tetun.
Basilio Araujo
Ba Sr. Basilio Araujo.
Uluknanain, ha'u hato'o ha'u-nia saudasaun amigavel ba Ita-Boot. Obrigadu ba Ita-nia komentáriu no observasaun balu ba ha'u-nia hakerek, liuliu oinsá atu hakerek dalen tetun ho di'ak no loos. Loos duni katak, iha maluk makdalen tetun barak maka daudaun ne'e preokupa oinsá atu hakerek dalen tetun ne'ebé di'ak no loos. Ha'u fó parabéns ba Ita, tanba ha'u haree-hetan katak ita iha duni hakarak no jeitu oinsá atu hakerek tetun. Dala ruma ha'u mós iha jeitu rasik atu hakerek tetun. Maluk makdalen tetun sira-seluk mós iha sira-nia jeitu rasik oinsá atu hakerek tetun. Atu hateten de'it katak maske ita hotu iha jeitu hakerek tetun maibé ita la bele hakerek tuir de'it idak-idak ninia hakarak ka hanoin rasik. Ita tenke hakerek tuir banati ida, banati ne'e maka estrutura gramatikál tetun ofisiál nian. Tanba ne'e, iha biban ida-ne'e, ha'u sejere de'it ba Ita-Boot no maluk makdalen tetun sira-seluk, bele konsulta disionáriu no gramátika tetun ofisiál nian ne'ebé hala'o hosi Institutu Nasionál Linguístika nian (INL).
Ikusliu, ha'u hato'o loron di'ak ba Ita-Boot, hein ita sei dada-lia daladala iha tempu oinmai.
Hakuak boot,
Timór, hela iha Timor-Leste.
Ba hau nia maluk Timor.
Hau agradese barak ba ita bot nia komentario kona ba hau nia komentario oan ida lafolin bot ida.
Tamba hau halo hau nia tese ba hau nia lisensiamento ne'e iha Morfologia Tetun iha Universitas Kristen Indonesia, Jakarta, bainhira hau nia amigo Benjamin Corte Real halo Fonologia Tetun nian iha Sala Tiga, Jawa Loron Klaran, entaun hau aproveita oportunidade ida ne'e hodi koko tok observa ema sira nebe mak hakerek lia fuan Tetun tuir lei gramatika ida nian.
Ita hoto hateno ona katak Tetun ida nebe ema agora koalia iha Timor ne'e, hanesan lolos Tetun ida ke laiha hun ho dikin. Tetun ne'e kahur ba kahur mai halo ema atu le'e jornal ida mos ema atu sai beik tiha tanba lakomprende tatoli saida maka hakerek nain jornalista hirak ne'e hato'o ba le'e nain sira.
Hanesan hau hateten iha hau nia komentario ne'e. Hau laos hakarak atu ofende hau nia amigo Timor maibe hau apresia tebtebes ita bot nia Tetun e ita bot nia Tetun ida ne'e loke tan hua nia neon katak ita nia lian Tetun ne'e bele mos sai hanesan lia nasaun seluk ida nian hanesan lia Indonesia ho lia Melayu.
Hau hare Tetun ida nebe ita bot usa ne'e laos oinsa mak ita hakerek sala, maibe oinsa maka lia fuan Tetun ne'e bele tutan malu. I hau hare ne'e liu husi lei morfologia nian.
Se hau nia amigo Timor ema estuda Linguistika ida karik, ita bot bele kompreneda saida mak hau hakarak hatete.
Tuir Morfologia, hau hanoin lia fuan tutan malu nebe hau nia amigo Timor uza iha hau nia amigo nia komentario liten ne'e hanesan tuir mai ne'e, hau dehan katak sala.
Por ezemplo:
'Liuhosi' nunka bele tutan malu, tanba lia fuan rua ne'e bele hamrik mesak. Portanto, tuir lei morfologia nian ita tenki hakerek 'Liu' ho 'hosi'.
Nune'e mos lia fuan hirak tuir mai ne'e.
'Ida-ne'e' sala - tenki hakerek 'Ida ne'e'
'Hau-nia' sala - tenki hakerek 'hau nia'
'Ita-bot' sala - tenki hakerek 'ita-bot'
'hare-hetan' sala - tenki hakerek 'hare hetan'
'sira-seluk' sala - tenki hakerek 'sira seluk'
Ita bot bele dehan lia fuan sira iha leten ne'e ita bot hakerek tuir disionario, maibe hau bele dehan katak, mesmo ke hau la hare disionario, hau bele dehan katak lia fuan hirak nebe hau nia amigo hakerek ne sala.
Gramatika ne'e koalia kona ba oin sa lia fuan bele tau hamutuk hodi halo fraze, maibe Morfologia ne'e koalia kona ba oinsa lia fuan sira nebe hamrik mesak bele tutan malu.
Por exemplo, tuir morfologia hau dehan katak lia fuan hirak ikur mai ne'e tenki hakerek tutan maulu:
hodiseik, hodibaniruak, hodibaintolo, hodibainhat, hodibainlima, hodibanen, hodibainhitu, hodibainwalu, hodibainsanulu.
Razaun morfologia nian dehan katak, lia fuan 'hodi' labele hamrik mesak tanba nia laiha sentidu. Nune'e mos lia fuan 'seik' labela hamrik mesak tanba nia laiha sentidu. Nune'e duni lia fuan rua ne'e tenki hakerek tutan malu. Nune'e mos ba lain fuan 'hodibainrua' ho tan sira seluk. Por ezemplo, lia fuan 'bainrua' bele hamrik mesak, maibe lia fuan 'hodi labele hamrik mesak, nune'e duni lia fuan rua ne'e tenki hakerek tutan malu.
Ita bot uza trasu barak tebtebes iha lia fuan hirak nebe ita uza. Por exemplo: Ita-Bot, Hau-nia, hare-hetan, sira-seluk, hot tan sira seluk. Tuir morfologia, trasu ne'e usa atu hatudo repetisaun. Lia barak nebe hau nia amigo usa ne'e la'os repetisaun maibe lia fuan barak mak bele hamrik mesai. Por ezemplo: 'Ita', 'Bot', 'sira', 'seluk' ho tan seluk-seluk tan.
Lia fuan hirak nebe mak bele usa trasu atu hatudu repetisaun ne'e hanesan tuir mai ne'e:
'seluk-seluk' ou selae 'selseluk'
'tebes-tebes' ou selae ' tebtebes'
Embora hau dehan ezemplu rua iha leten ne'e lo'os hotu, maibe tuir morfologia, repetisaun nebe mak los liu ne'e repetisaun 'tebtebes' lalika hakerek ho trasu. Hau lalika explica tan razaun tan sa mak hau dehan 'tebtebes ne'e mak los, tanba hau tenki presiza tempo kalan ida hodi explika hotu.
Maibe se ita bot simu hau nia koresaun ho laran luan, entaun loron seluk hau sei korizi tan laos ho intensaun atu ofende tanba ema lahatene ema ida ho naran Timor ne'e se'e lo'os, maibe ita hatene hau se, tanba hau uza hau nia naran los hodi halo koresaun ida ne'e.
Hau agradese ba hau nia amigo Timor tanba liu husi, ita nia tutan lian bamalu ne'e hau aprende tan lia fuan Tetun balun hanesan:
'Maluk makdalen Tetun'
'Dalen Tetun'
Hau hanoin lia fuan 'dalen' ne'e mai husi lia Mambae. Hau hanesan ema Mambae, hau rona bebeik hau nia aman sira dehan 'au dale safa' ou 'au tou safa' (hau dehan saida). Maibe hau nunka rona sira dehan 'au dale nor dalen Mambae' (hau koalia ho lia Mambae). Maibe, lia fuan 'dalen' ne'e bele uza ho sentidu (lia fuan). Agora dalen 'makdalen' mak hau lahatene mai husi ne'be. Tanba tuir lei Morfologia, hau seidauk hare dalen Tetun ruma mak hahu husi kombinasaun 'mak'. Maibe hau lahatene los se dalen 'makdalan' ne'e mai husi hun ida ho dalen 'maksoi'. Dalen 'soi' ita bele usa mesak, maibe dalen 'maksoi' ho dalen 'makdalen' ne nia sentido saida. Lei morfologia oinsa mak bele hatete los (justifika) katak 'dalen' ne'e iha sentidu ida, e iha sentidu seluk bainhira tutan hamutuk ho dalen 'mak'. Hau labele dehan 'mak' ne'e prefixo ida, tanba atu dalen 'maka' bele tama iha kategoria prefixu, nia tenki iha exempo barak liu tan.
Hau hanoin, hau nia lia tatoli maka ne'e deit. Se hau nia amigo nota karik, hau nia amigo bele hare, oinsa hau uza tetun hodi explika teoria morfologia kona ba ita nia Dalen Tetun. Hau hakarak atau hatudu ba le'e nain sira katak, Dalen Tetun mos bele uza atau explika teoria siensia ida nian.
Hau hanoin hau sei aprende liu tan lia fuan barak Dalen Tetun nian husi hau nia amigo Timor.
Atu habadak i hakotu, hau hakarak to'o deit dame malu (akordo?) ida ho hau nia amigo Timor katak, ita uza 'Dalen' hanesan mos iha 'Lia/Lian' Tetun, mai 'lia fuan' bainhira ita intende ba lia fuan hirak nebe hamrik mesak.
Hau nia lia fuan maka ne'e deit.
Ita bot ne'e Timor ida nia riku soi duni, tanba ita bot hakerek Dalen Tetun ida ke diak tebtebes. Hau senti loko an tebtebes bainhira hau bele hakerek atu fo sai hai nia tatolin ho lia fuan ida nebe hau nian inan aman sira hanorin hau desde ki'iki.
Hau lakohi usa Portugues, tanba hau laseisai mutin liu tan malae mutin sira. Hau nia Portugues nunka sai diak liu tan malae dalen nain sira. Diak liu hau usa hau nia dalen rasik, biar sala mos laiha buat ida. Naran ke dalen ne'e hau nia dalen rasik. Biar nia kiak, nia hau nia riku soi rasik. Hau tenki senti loko an bainhira hau bele koalia ho hau nia dalen hodi tatoli hau nia hanoin.
Hau nia hakuak forte ba ha nia maun ka alin Timor.
Basilio Araujo
NOTE: Hau prefere liu uza 'ho' duke 'no'. Tanba 'no' ne'e arkaiko demais ona i ema Atambua sira mos usa 'no'. Diak liu ita promove 'ho' atau bele sai lia fuan ida nebe uza deit iha Timor Lorosae nia laran.
Ba Sr. Basilio Araujo.
Obrigadu dala ida tan ba ita-nia komentáriu no observasaun balu ba ha'u-nia komentáriu ne'e. Iha buat balu ne'ebé ha'u presiza esklarese ba Ita-Boot:
1.Ita-nia nasaun ne'e foin maka hari'i, iha buat barak maka presiza ita dezenvolve. Entre hirak-ne'e inklui mós ita-nia dalen tetun. Loos duni dalen tetun ne'e eziste ona iha tempu naruk, hosi jerasaun ida ba jerasaun seluk. Atu hateten de'it katak maske ita hotu ko'alia ka hakerek tetun maibé tenke hakerek tuir banati ida, banati ne'e maka daudaun ne'e hala'o hela hosi Institutu Nasionál Linguístika nian (INL). Maske nune'e ita-nia institutu ne'e iha prosesu dezenvolvimetu ninia laran. Ha'u hanoin sira-nia esforsu boot ida-ne'e, sira la'ós hala'o mesamesak, maibé ho linguistiku rai-liur no mós ho ita-nia ema rasik. Sira mós hala'o liuhosi dala oioin; entrevista, peskiza no seluk-seluk tan. Hodi nune'e ita-nia tetun ne'e la'ós de'it loos haktuir lei gramátika nian nuda'ar Ita-Boot hateten, maibé tetun ne'e tenke refleta duni ita-nia kultura rasik.
2.Ho razaun hirak-ne'e maka to'o ona tempu ita-hotu fó ita-nia kontribuisaun ba ita-nia institutu ida-ne'e atu bele dezenvolve di'ak liu. Ha'u mós dalabarak la iha lia-ida ho buat ne'ebé institutu rasik halo, maibé ho haksesuk dalabarak no beibeik maka ita bele hetan lia-ida. Tanba ne'e, ita-nia observasaun ba ha'u nia hakerek ne'e pozitivu tebetebes, hodi nune'e ita hotu fó hanoin ba malu hodi hariku liután ita-nia dalen tetun.
3.Hanesan ita-boot hanoin karik ha'u estuda linguístika, maibé infelizmente atu hateten de'it katak ha'u la estuda linguístika maibé ha'u lee livru mesak, liuliu disionáriu no gramátika tetun ofisiál nian, nune'e mós konsulta ho linguístiku sira.
Tanba ne'e, haktuir banati INL nian karik, ha'u husu deskulpa ba Ita-Boot katak Ita hakerek sala barak dalen tetun iha ita-nia komentáriu ne'e, tantu komentáriu dahuluk ka daruak ne'e.
4. Ha'u ho laran triste hanesan Ita-Boot hateten katak Timoroan barak maka seidauk hakerek loos, liuliu bainhira hakerek artigu iha jornál ka livru ruma. Ita hotu kumpriende katak dala ruma sira la iha koñesimentu nato'on kona-ba dalen tetun. Ha'u triste liután bainhira iha istituisaun estadu sira-nian mós la hakerek tuir tetun banati ne'ebé INL rasik halo. Ita-nia ulun-boot sira iha governu no parlamentu no iha instituisaun sira-seluk mós la ko'alia tetun banati ka ko'alia tetun kahur ho lia seluseluk (hanesan sala boot ida), satán atu hakerek. Ha'u la hatene no lakohi foti an maibé karik ha'u maka daudaun ne'e hakerek tetun di'ak nato'on kompara ho kolega sira-seluk, liuliu iha sítiu (internet).
5.Atu hateten katak, ha'u-nia artigu ne'e hakerek loos haktuir banati INL nian, karik iha sala ruma kona-ba liafuan balu ne'e hanesan sala hakerek. Purezemplu:
iha ha'u-nia komentáriu dahuluk nian, iha liafuan ne'ebé hakerek sala: loloos sujere, la'ós sejere. Liafuan seluk maka: loloos makdalek, la'ós makdalen.
makdalek: ema ne'ebé dale ka ko'alia.
6.Maske ha'u la estuda linguístika, maibé ha'u koko esplika tuir banati INL nian, ba ita-nia hahusuk balu tuirmai ne'e:
liafuan “ida-ne'e”: Pronome matuduk ka demonstrativu sira hatudu buat ka ema ida ninia tatuur (pozisaun), hatudu iha ne'ebé loos. Pronome hirak-ne'e iha lala'ok atributivu (hodi tuir substantivu) no mós predikativu (tuur mesak). Sira-nia forma rua: forma simples ida, no forma katetek ida ne'ebé kombina prefiksu numerál ida- (tadak singulár nian) ka prefiksu pronominál sira- (tadak plural nian)
tatuur singulár plurál
besik ne'e sira-ne'e
do'ok ne'ebá ida-ne'ebá
temi de'it ne'e hirak-ne'e
ezemplu:
1.uzu deítiku (bainhira ita hatudu hela)
ami hela iha uma ne'e, la'ós iha uma ne'ebá.
2.Uzu la'ós-deítiku (bainhira ita temi de'it, la hatudu fali tatuur espesífiku ida):
ha'u kursa hela istória no linguístika. Dixiplina hirak-ne'e (= ne'ebé ha'u foin temi bá) interesante tebetebes .
Nota: hirak-ne'e ita bele emprega mós hodi hatudu buat/ema ruma (= sira-ne'e), maibé tetun litetáriu hali'is liu ba uzu la'ós-deítiku
Infelizmente, ha'u la bele hatán hotu ba Ita-Boot nia hahusuk hirak-ne'e, tanba ha'u-nia knaar prinsipál la'ós iha área ida-ne'e. Maske nune'e ha'u sei esforsu an atu hatán ba Ita-nia hahusuk hirak-ne'e iha tempu oinmai.
7.Nu'udar Ita-Boot hateten katak, Ita-nia amigu maka Sr. Dr. Benjamin Corte Real karik, ha'u sujere bele kontakta no konsulta nia, atu nia bele esklarese di'ak liután ba Ita-Boot.
8.Ha'u mós husu deskulpa, karik liafuan balu ladún kona iha Ita-nia laran, ida-ne'e hanesan dada-lia hadi'a nian.
Ha'u-nia hakuak boot,
Timór, hela iha Timór.
Nota: liafuan “no” no “ho” sira-nia arti la hanesan: “no” port.. = “e”, ka “i”: abut port. OrtografIa tetun. Liafuan “ho” port. = “com”.
korresaun:
tatuur singulár plurál
besik ne'e sira-ne'e
do'ok ne'ebá sira-ne'ebá
temi de'it ne'e hirak-ne'e
sala hadi'a tiha ona iha leten: tatuur;do'ok, plural: ida-ne'e (sala), troka tiha ona ho: sira-ne'e.
hakuak boot,
Timór, hela iha Timor-Leste.
Obrigado barak, hau nia belun Timor.
Ita bot hetan karik livru ruma hanesan disionario, ka livru gramatika Dalen Tetun nian, hau bele husu ajuda atu haruka hela mai hau iha hau nia hela fatin:
Basilio Araujo
Rua Alcolena 14, Restelo
1400-005, Lisboa
Portugal
E-mail: araujobasilio@yahoo.om
Hau sei haruka osan liu husi Western Union.
Maibe se ita sente todan karik, husik ba laiha buat ida tanba hau hanoin hau sei ba Timor iha fulan Outubro.
Hau nia kumprimentos,
Basilio Araujo
Ba Sr. Basilio Araujo.
Ho laran-kmanek ha'u hakarak fó tulun ba Ita hanesan Ita-nia hahusuk ne'e. Maibé, infelizmente ha'u la bele promete uluk, husik ha'u husu to'ok lai informasaun ruma kona-ba livru hirak-ne'e, liuliu ninia folin no oinsá maka bele haruka.
Ha'u sei fó-hatene fali ba Ita iha tempu badak ninia laran liuhosi Ita-nia diresaun korreiu-elektróniku ne'ebé ita iha.
Hakuak boot,
Timór, hela iha Timor-Leste.
Post a Comment