KAK HANESAN MEHI DI'AK KA MEHI AAT?

Iha semana hirak-ne’e nia laran, iha haksesuk-malu maka’as kona-ba kandidatu Komisáriu ka Komisária KAK (Komisaun Anti Korrupsaun) entre emboot sira, liuliu iha uma-fukun Parlamentu Nasionál. Dala barak emboot polítiku sira uza liafuan interese nasionál, enféz sira uza liafuan ne’e ba dunia interese nasionál, sira uza fali ba interese grupu no partidária. Atu dehan de’it katak bainhira ita ko’alia interese nasionál, ita ko’alia kona-ba interese nasaun nian ka interese ema hotu-hotu nian, interese ema boot no ema ki’ik nian ka interese governante no governadu nian, interese estadu no sidadaun nian. Kestaun maka entre interese rua ne’e, iha nivél importánsia ka la’e? Ka atu dehan interese ida-ne’ebé maka importate liu, interese ema boot ka ema ki’ik nian? (interese governante ka governadu nian, interese estadu nian ka sidadaun nian?)

Relasaun ho asuntu KAK, ita bele husu, ne’e interese nasionál? Loos. Maibé importante maka se KAK ne’e interese ema boot nian ka ema ki’ik, ita bele mós husu, se ne’e benefisia uluk ba ema boot ka ema ki’ik? Molok atu hatán ba hahusuk ida-ne’e, uluknana’in ha’u hakarak hatada liafuan balu ne’ebé mai hosi ha’u-nia belun ida bainhira ami akonpaña hela notísia TVTL iha kalan ida iha semana kotu. Iha notísia rua ne’ebé belun ne’e hatada, ida maka kona-ba lia haksesuk ba kandidatura KAK nian no ida-seluk kona-ba foos ho marka MTCI ne’ebé governu fó fiar ba xefe-suku sira atu faan. Hafoin notísia ne’e, belun ne’e hateten “Loos duni asuntu foos ne’e interese nasionál maibé KAK ne’e saida no nusa maka KAK ne’e mós konsidera hanesan interese nasionál?

Mai ita ba lehat hahusuk no dúvida belun nian hanesan tuirmai ne’e. Bainhira ema ki’ik sira, nuda’ar ezemplu ha’u-nia belun ida-ne’e, ne’ebé nia interpreta foos hanesan interese nasionál tanba interese ema hotu nian, tanba bainhira foos la iha se maka hakilar uluk? Bainhira foos folin sa’e se maka hakilar uluk? Ema ki’ik sira tanba afeta uluk ba ki’ik sira. Ka atu dehan bainhira foos la iha, ema boot sira bele han paun ho keiju no na’an, maibé bainhira ema ki’ik foos la iha, sira mós sei bele han maibé han fehuk no ai-farina no dalaruma sira la iha tan buat ida atu han. Ita hakfodak liután bainhira rona deklarasaun Vise-Deputadu Parlamentu Nasionál Sr. Vicente Guterres nian Iha notísia TVTL nian iha semana kotuk relasiona ho folin foos ne’ebé sa’e, ne’ebé nia hateten “ha’u la hatene folin foos sa’e to’o hira, tanba ha’u nunka ba hola, tanba ne’e ha’u la iha ideia”. Deklarasaun deputadu nu’udar representante povu, loloos iha obrigasaun atu hatene ona povu nia preokupasaun liuliu kona-ba foos no nia folin. To’o ba ne’e ita-nia emboot sira konsidera foos hanesan interese nasionál, loos duni, maibé ba sira ne’e hanesan interese nasionál sekundária de’it.

Entretantu dúvida belun ne’e nian kona-ba KAK bele dehan katak halo sentidu. Halo sentidu tanba bainhira KAK la iha karik nia efeitu ne’e saida no afeta loos ba sé, ema ki’ik ka ema boot. Loos duni KAK ne’e interese nasionál, tanba komisaun ne’e sei serbisu oinsá atu haree kazu korrupsaun iha rai-laran. Nu’udar ezemplu ida oinsá atu halo investigasaun ba kazu korrupsaun ba osan estadu nian ne’ebé mosu iha instituisaun estadu nian. Ko’alia kona-ba osan, tanba osan estadu nian ne’ebé implika osan povu nian, to’o ba iha ne’e, loos duni katak KAK ne’e interese nasionál. Lia haksesuk kona-ba kandidatu KAK nia hatudu moos oinsá polítiku sira hosi partidu ne’ebé ukun nomós opozisaun sira hakarak atu funu hasoru hahalok korrupsaun. Deklarasaun sira ne’ebé sira fó-sai sei hatudu duni sira-nia hakarak di’ak ka ne’e hanesan hahalok ipókritu, tanba dala ruma iha kotuk, ida-ne’e sira bele konsidera hanesan ameasa boot ba sira. Ameasa tanba bele ke’e sai hahalok korrupsaun ne’ebé sira uluk halo tiha ona ka daudaun ne’e halo hela, nune’e sei halo iha tempu oinmai. Hodi nune’e, ita bele hateten katak KAK ne’e interese nasionál, maibé afeta uluk no direta maka emboot no polítiku sira, tanba KAK eziste ka la eziste, benefisia uluk maka ita-nia emboot sira. La eziste mós fó benefísu ba boot sira, tanba sira bele halo korrupsaun ho vontade, no eziste mós sei afeta direta maka emboot sira, tanba ne’e hanesan ameasa boot no haklook sira-nia dalan ba korrupsaun.

Bainhira ita haree didi’ak Lei no.8/2009, loron 15 Jullu 2009, artigu 7, Lei kona-ba Komisaun Anti Korrupsaun nian, ko’alia kona-ba nomeasaun ba Komisáriu ka Komisária nian lei fó ba parlamentu autonomia ne’ebé luan tebetebes. Maske nune’e, lei estabelese kondisionante ne’ebé diversa. Nu’udar ezemplu lei ne’e hateten katak kompeténsia atu nomea komisáriu ka komisária ne’e pertense ba Parlamentu nasionál ho proposta Governu nian. Maske nune’e, bainhira ita haree kazu konkretu ba kadidatura KAK nian ita bele dehan katak artigu 8 hosi lei ne’ebé hanesan, ne’ebé ko’alia kona-ba elejibilidade. Artigu ne’e fó hanoin oinsá governu iha kompeténsia vinkulativa hodi propoin kandidatu ba KAK nian. Maske nune’e, governu enféz propoin Sr. Adérito de Jesus, bele mós propoin ema-seluk, ne’ebé konsidera mós kompetente, liuliu la sadere an ba kór partidu ida, hodi nune’e bele garante imparsialidade no independénsia komísariu nian iha nia serbisu. Governu la iha orbrigasaun atu haktuir deputadu opozisaun sira hakarak kona-ba kandidatura KAK nian ne’ebé governu propoin, tanba ko’alia kona-ba kompeténsia ne’e sempre vinkulativu mezmu iha aktu diskrisionáriu.

Entretantu liafaun konsensu ne’e polisemíku tebes, maske nune’e, iha-ne’e bele refere oinsá governu mós bele rona hosi opozisaun sira, hodi nune’e sai ona obrigasaun governu nian (iha sentidu luan), hodi buka solusaun ne’ebé di’ak liu ba interesse públiku. Iha ne’e liafuan konsensu bele asosia ho prinsípiu ida ne’ebé ema temin nu’udar “audiatur et altera pars” (tuirloloos ita mós rona parte sira-seluk). Maske nuine’e, la bele haluha mós katak maske opozisaun sira karik la konkorda ho kadidatu ne’ebé governu propoin, maibé sira mós bele fó sira-nia kontribuisaun bele liuhosi hatudu sira kandidatu rasik, ka la konkorda karik ho kandidatu ne’ebé governu propoin, pelumenuz sira bele vota kontra.

Hodi hanoin interese nasionál maka ita hotu hanoin katak kandidatu komisáriu ka komisária la bele sai de’it interese ka gostu partidu ida nian, tantu partidu ne’ebé iha podér nune’e mós opozisaun nian. Ita hotu hein katak ho nomeasaun komisáriu KAK iha tempu badak nia laran hanesan esperansa no mós bele haklekar lia-loos, se iha duni korrupsaun ga la’e, no bele hatán ona lia-duun malu ne’ebé oras ne’e hale’u iha komunidade nia le’et.

Ita hein katak KAK ne’e sei sai mehi di’ak ba Timoroan hotu, mehi atu sai hosi mukit tanba hahalok na’ok-teen sira-nian. Emboot sira la bele ta’uk tanba dala ruma sira bele mehi aat katak karik Komisáriu ka Komisária KAK sei sai nu’udar Judas hodi fa’an fali sira.

Ikusliu, ita hotu serbisu hamutuk no fó tulun ba KAK hodi nune’e KAK sei serbisu di’ak liután no fó rezultadu di’ak. Importante liu maka emboot sira labele tau sira-nia kanuru tohar iha KAK nia bikan. Nu’udar ezemplu mosu vísiu uzurpasaun podér no inkompeténsia, ne’ebé korresponde ba ideia ilegalidade orgánika. Hein Komisáriu ka komisáriu KAK la dilemátiku hanesan filme Rohin Hood hatudu; sorin ida hakarak funu hasoru emboot sira-ne’ebé korruptu, sorin seluk justifika nia hahalok tanba interese povu nian, alias hanesan ita-nia emboot sira baibain temi interese nasionál. Ita labele kahur sasán ka dezvia sasán sira-ne’e. Ita la bele hakat liu buat ida ne’ebé ema temin legalidade. Nu’udar ezemplu se ita hakarak pratika igualdade, ita labele trata ho hanesan ba ema ne’ebé hanesan iha ilegalidade ka trata ho diferente ba ema ne’ebé diferente iha ilegalidade.

Ita hein!