Loron 2, fulan-Marsu 2011, Timor-Leste marka nia istória foun, iha-ne’ebé titulár Podér polítiku ida, José Luis Guterres, nu’udar Viseprimeiru Ministru hodi ba hatán akuzasaun Ministériu Públiku nian iha raronak judisiál preliminár ba kazu enrikesimentu ilísitu no abuzu podér. Akuzasaun ne’ebé Ministériu Públiku halo foufoun hasoru emboot governu nian hamutuk ema na’in-rua, maka hanesan Jacarias Albano no José Luis Guterres. Maibé hafoin Tribunál hala'o tiha apresiasaun ba akuzasaun emboot na'in-rua ne'e nian, iha loron 23, fulan-Novembru 2010, ikusmai tribunál rejeita tiha akuzasaun Ministériu Públiku nian ne'ebé hasoru Jacarias Albano no tribunál simu de'it akuzasaun Ministériu Públiku nian ne'ebé hasoru José Luis Guterres. Rejeisaun Tribunál Distritál Dili nian ne'e ho razaun tanba akuzasaun manifestamente infundada, maka Ministéríu Públiku hatada tan rekursu ba iha Tribunál Rekursu iha loron 13, fulan-Dezembru 2010. Infelizmente, Tribunál Rekursu mós rejeita dala ida tan rekursu Ministériu Públiku nian ne'e.
Loron 2, fulan-Marsu 2011, hanesan loron importante tanba loron julgamentu kazu korrupsaun dahuluk hasoru titulár órgaun podér polítiku ida. Maibé infelizmente, julgamentu ne'e adia tiha, tanba ho razaun falta notifikasaun ba arguidu balu no falta karta suspensaun arguidu José Luis Guterres nian. Interesante no hakfodak uitoan bainhira rona katak tribunál la bele julga José Luis Guterres tanba falta karta suspesaun. Liafuan ne'ebé ita-nia emboot sira tantu governu nune'e mós parlamentu sira dalabarak hateten katak koopera ho justisa hanesan sai lia mamuk de'it. Iha loron 30, fulan-Agostu 2011, Ministériu Públiku haruka tiha ona karta notifikasaun ne'ebé hatada hamutuk ho akuzasaun ba Xefe Governu kona-ba membru governu sira ne'ebé hetan akuzasaun, no iha tempu ne'ebé hanesan, husu suspensaun ba sira-nia kargu. Kona-ba suspensaun ne'e, iha ona haksesuk lubuk ida, liuliu mai hosi deputadadu, membru governu sira, inklui jurista sira, tantu nasionál nune'e mós internasionál; nu'udar ezemplu interpretasaun sira ne'ebé lahanesan liuhosi deklarasaun nune'e mós pareser sira (tantu hosi Ministériu Públiku nian nomós hosi Konstitusionalista Portugés nian, Pedro Bacelar de Vasconcelos) kona-ba responsabilidade kriminál membru governu nian - suspensaun funsaun sira, liuliu kona-ba artigu 113º no 114º Lei-inan Timor-Leste nian.
Iha sorin ida, bainhira sei haksesuk namanas hela kona-ba bele ka la'e membru governu ida hasai uluk nia imunidade molok hatán iha tribunál, iha-ne'e refere ba kazu José Luis Guterres nian, maibé haksesuk ne'e seidauk ramata, iha sorin seluk, membru governu no deputadu balu, liuliu hosi AMP nian akuza fila-fali Prokuradora Jerál Repúblika, Dra. Ana Pessoa, no husu atu halo investigasaun ba nia ba kazu korrupsaun, administrasaun ladi'ak no enrikesimentu ilísitu ne'ebé nia halo bainhira sei hala'o nia knaar hanesan Ministra Estatál. Sira konsidera hahalok Dra. Ana Pessoa Pinto nian, hanesan uza justisa nu'udar meiu ida atu ba to'o iha objetivu polítiku ka ne'e hanesan persegisaun polítika hasoru ninia funu-maluk polítiku sira. Kazu ne'e idéntiku ho kazu ne'ebé mosu iha Indonézia iha tinan kotuk, iha ne'ebé Yusril Ihza Mahendra bainhira hetan akuzasaun ba kazu Sisminbakum, iha tempu ne'ebé hanesan, nia akuza fila-fali Hendarman Supandji, nu'udar Prokuradór Jerál katak knaar nu'udar Prokuradór Jerál ne'ebé nia ka'er ne'e ilegál.
Interesante uitoan bainhira rona katak Primeiru Ministru haruka ona karta suspensaun ba Tribunál. No karik hakfodak uitoan bainhira haree konteúdu hosi karta ne'e; karta ne'ebé Primeiru Ministru haruka hosi Havana, Kuba iha loron 28 Fevereiru 2011 ba Prezidente Dr. José Ramos Horta. Karta ne'e la ko'alia kona-ba suspensaun. Aat liután bainhira konsidera ne'e karta suspensaun, tanba Parlamentu nasionál seidauk hasai imunidade arguidu José Luis nian; ne'ebé Primeiru Ministru rasik la iha atribuisaun ba ida-ne'e, ne'ebé ikusmai hahalok Primeiru Ministru nian ne'e bele konstitui vísiu inkompeténsia absoluta. Maske nune'e, ne'e la'ós ona novidade, no hanesan la iha buat ida bainhira rona liafuan sira hanesan irregularidade no ilegalidade. Ita bele haree-hetan ezemplu vísiu uzurpasaun podér judisiál kona-ba kazu Maternus Bere nian. Dalabarak emboot polítiku sira hanoin katak tribunál sira tenke sai hosi Direitu atu hetan justisa. Funsaun primária Estadu-Koletividade ida hanesan funsaun polítika no funsaun sekundária Estadu-koletividade ida hanesan funsaun jurisdisionál, iha-ne'ebé, funsaun jurisdisionál rezide iha ninia subordinasaun ba funsaun polítika, iha ne'ebé, bele tradús iha ninia afastamentu hahilik esesiál koletividade polítika, iha nesesidade ne'ebé ninia desizaun sira ba iha hahilik hirak-ne'e iha fundamentu no la iha kontradisaun, no nune'e mós iha nesesidade katak desizaun hirak-ne'e rekondús iha forma valorativamente koerente ba fafutuk sistemátiku ne'ebé forma hosi desisaun konstitusionál, polítika no lejizlativa ne'ebé maka vigór.
Funsaun jurisdisionál konsiste iha administrasaun justisa, ne'ebé komprende nu'udar defeza direitu no interese sidadaun sira-nian ne'ebé legalmente hetan ona protesaun, hamenus konflitu kona-ba interese públiku no privadu no represaun violasaun legalidade demokrátiku. Bainhira hanoin hetan konsepsaun liberál, nu'udar ezemplu, ba Montesquiu, tribunál sira hanesan «ibun ne'ebé pronúnsia liafuan sira lei nian» de'it, ne'ebé ohin loron kompletamente diferente: modelu pozitivista subsunsaun ne'ebé ramata ona no ninia substituisaun ho teoria interpretasaun jurídika ne'ebé aseita relevu realidade iha determinasaun sentidu, atu nune'e, normas sira vale ba konkretu, nune'e mós mosu ezisténsia espasu livre desizaun juís ka administradór nian.
Maske Tribunál seidauk julga arguidu José Luis Guterres, maibé idak-idak hahú ona ninia julgamentu. Hahú hosi Prezidente Repúblika, José Ramos Horta; iha-ne'ebé Prezidente rasik la fiar katak kazu José Luis nian ne'e konsidera hanesan kazu abuzu podér no erikesimentu ilísitu. Prezente mós hatutan tan katak nia konsidera kazu ne'e hanesan kestaun umantária no morál. Deklarasaun Ramos Horta nian ne'e, fó hanoin fila-fali ba ha'u, bainhira ha'u nia amigu ida ne'ebé serbisu iha misaun diplomátika iha embaixada Timor-Leste nian ida iha rai liur, ne'ebé nia hateten katak Embaixadór ida fó rasik serbisu ba nia feen hodi hala'o serbisu embaixada nian no fó suspensaun ba funsionáríu embaixada nian.
Loos duni katak haktuir ita-nia sistema konstitusionál ne'ebé iha, governu iha funsaun administrativa ne'ebé importate liu bainhira kompara ho funsaun polítika, hanesan ita haree ministru sira iha autonomia liu, tanba sira la'ós de'it nu'udar ezekutór vontade prezidensiál, maibé tanba sira konkorre iha Konsellu Ministru atu define orientasaun polítika jerál país nian. Iha-ne'e ita bele halo separasaun administrasaun no jurisdisaun haktuir pontu vista administrativu, liuliu rezerva administrasaun perante jurisdisaun,iha-ne'ebé kontráriu ho funsaun jurisidisionál, Lei-inan la rezerva espresamente funsaun administrativa ba orgaun administrativau. Tanba ne'e, tribunál sira abilita de'it atu reprime violasaun ba legalidade demokrátiku no la'ós atu fiskaliza méritu atuasaun públika.
Sai hahusuk ba ita maka tribunál sei julga arguidu haktuir prinsíspiu vinkulasaun temátika? Direitu, enkuantu prosesu sientífiku, utiliza fundamentalmente prosesu interpretasaun, konstrusaun no sistematizasaun. juís serbisu iha laboratóriu konseitu no pensamentu abstratu, iha-ne'ebé konseitu menus abstratu integra iha konseitu abstratu liu. No konstrusaun, pasa ba sistematizasaun ba buat hirak-ne'ebé harii tiha ona liuhosi espésie konstrusaun ba konstrusaun sira, iha mekanizmu ida, iha-ne'ebé, troka konkretu ho abstratu, idividuál ho jerál no ezisténsia pela esensia? Emboot polítiku sira karik mehi uitoan katak juís sira sei la julga kazu umanitáriu? ka julga kazu morál? lei sira hanesan perseitu morál prátiku? admisaun graduasaun morál no posibilidade lei halo morál? Emboot polítiku sira , haree hanesan paranoia ba mundu judisiál atu monu iha perigu pozitivista. Aat liután, mezmu seidauk iha desizaun hosi tribunál ba kazu refere, maibé iha kondenasaun públika. iha diskrepánsia ritmu entre julgamentu mediátiku no institusionál kauza lezaun grave iha ninia imajen no depresiasaun kona-ba opiniaun públika iha Estdau-de-Direitu. Tanba ne'e, mai ita ba haree hamutuk «jurus-jurus politik no jurus-jurus hukum» ne'ebé ita-nia titulár órgaun sira sei ba uza ba kazu ne'ebé refere.
Ita hein!
Subscribe to:
Post Comments (Atom)
No comments:
Post a Comment